فریب‌های دینی: آنوسیم و حقایق پنهان پیرامون یهودیان مخفی

بررسی هویت‌های پیچیده آنوسیم و یهودیان مخفی از منظر تاریخی

آنوسیم (Anusim) واژه‌ای عبری است که برای توصیف یهودیانی به کار می‌رود که به اجبار یا داوطلبانه، ظاهراً به دین دیگری (غالباً اسلام) گرویدند. این کار به دلایل مختلفی از جمله فرار از پرداخت مالیات جزیه، یا آمیخته شدن با جوامع مسلمان به دلایل سیاسی یا فرهنگی انجام می‌شد.

برخی از یهودیان وانمود می‌کردند که مسیحی هستند و در جهان مسیحیت، به عنوان یهودیان مخفی شناخته می‌شدند. حتی مسیحیان نیز مانند مسلمانان، از هویت یهودی این افراد بی‌خبر بودند. برخی دیگر در میان مسلمانان زندگی می‌کردند و کنیسه‌های مخفی داشتند. در ظاهر مسلمان بودند؛ نماز می‌خواندند، روزه می‌گرفتند و به زیارت می‌رفتند و وانمود می‌کردند که عضوی از جامعه مسلمانان هستند. آنها اگرچه ممکن است در انظار عمومی با فرهنگ یا ایمان غالب همراهی کنند، اما اغلب در سطحی عمیق‌تر میراث یهودی خود را حفظ می‌کنند. در شریعت یهود، آنوسیم همچنان یهودی محسوب می‌شود؛ زیرا تغییر دین آن‌ها داوطلبانه نبوده است. در مقابل، کانورسوس‌ها (نوکیشان) کسانی هستند که بدون اجبار به دین دیگری گرویدند، اما همچنان به آیین یهودیت نیز عمل می‌کردند.[1]

یهودیان مخفی کسانی هستند که در حالی که آشکارا به دین دیگری تعلق نشان می‌دهند، آداب و رسوم یهودیت را به طور مخفیانه به جا می‌آورند. این عنوان هم شامل آنوسیم و هم کانورسوس‌ها می‌شود و پیچیدگی هویت آن‌ها را نشان می‌دهد. درواقع هر یهودی مخفی، لزوماً یک «آنوسی» به حساب نمی‌آید؛ اما هر آنوسی یک یهودی مخفی است.

مشومدیم اصطلاحی مرتبط اما متفاوت از آنوسیم است که به معنای «مرتدان» است و به تغییر دین داوطلبانه این یهودیان تأکید دارد. در آنوسیم یهودیان بدون میل خود تغییر دین دادند؛ اما مشومدیم به افرادی اشاره دارد که با اختیار از یهودیت دست کشیده‌اند. این اصطلاح غالباً بار معنایی منفی و تحقیرآمیز دارد و به کسانی اطلاق می‌شود که از دین برگشته‌اند. این واژه بر انتخاب آگاهانهٔ فرد برای دست کشیدن از ایمان خود تأکید می‌کند؛ امری که تفاوتی آشکار با آنوسیم دارد، زیرا آنوسیم با وجود آنکه ظاهراً به دینی دیگر گرویده‌اند، همچنان خود را یهودی می‌دانند.

اصول کلی آنوسیم

اصول کلی آنوسیم بر این پایه استوار است که یک یهودی مخفی باید برای اهداف و منافع مردم خود و یهودیت تلاش کند و تا حد امکان از هرگونه فعالیت یا اقدامی که به آن‌ها آسیب برساند، اجتناب ورزد. آن‌ها این اقدامات را در حالی انجام می‌دهند که وانمود می‌کنند پیرو ادیان دیگر هستند و هویت یهودی خود را پنهان می‌کنند. مانند یهودیان مشهد در ایران که در انظار عمومی به اسلام گرویدند، اما در خانه به طور مخفیانه به یهودیت عمل می‌کردند. آن‌ها زندگی مذهبی دوگانه‌ای داشتند؛ در زندگی عمومی کاملاً مسلمان و در خانه کاملاً یهودی بودند و ایمان یهودی خود را حفظ می‌کردند.

روش‌های آنوسیم برای پنهان کردن هویت یهودی خود

یهودیان مخفی تلاش‌ زیادی برای پنهان کردن ماهیت واقعی خود انجام می‌دهند. اکثر آن‌ها خود را مسلمانانی به شدت متدین نشان می‌دهند و از این طریق جایگاه اجتماعی مناسبی به دست می‌آورند. به این ترتیب که هویت یهودی خود را پنهان کرده و با وانمود کردن به پایبندی به اسلام، باورهای اصلی خود را مخفی می‌کنند و در عین حال به جایگاهی برابر یا حتی بالاتر از مسلمانان عادی دست می‌یابند.

نکته اساسی در این زمینه، تظاهر افراطی آنان به باورهای دینی است. آنوسیم به طور مداوم در نمازهای جماعت شرکت می‌کنند، روزه را به طور کامل به جا می‌آورند، زیارت می‌روند، دعاها و مناجات‌های اسلامی را می‌خوانند، در مراسم عزاداری و اعیاد مذهبی شرکت می‌کنند و وجوهات شرعی خود (خمس و زکات) را در زمان مناسب به افراد مشخصی می‌پردازند. علاوه بر این یهودیان مخفی ایران به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی، در راهپیمایی‌ها و تظاهراتی مانند ۲۲ بهمن و روز جهانی قدس و همچنین انتخابات شرکت می‌کنند تا اعتماد مؤمنان و مسئولان حکومت اسلامی را جلب کنند. آن‌ها حتی برای برگزاری مراسم مذهبی مسلمانان کمک مالی ارائه می‌دهند.

ژاله پیرنظر دراین باره می‌نویسد: «برخی از ‌جدیدی‌ها که به القاب حاجی یا کربلایی شناخته شدند به درجاتی از ایمان رسیده بودند که مورد اعتماد کامل امام جمعه وقت قرار گرفتند. امام جمعه با اطمینان به امانت و دین‌داری این گروه آنان را به آستان قدس رضوی معرفی کرد. در آستان، مشاغلی چون انبارداری، صندوق‌داری و حتی نظارت بر امور مالی خزانه، که بیش‌تر شامل نذورات و هدایای زائران بود، به آن‌ها محول شد».[2]

یهودیان مخفی که نفوذ و پست‌های مهمی به دست آورده‌‌اند، اغلب برای پنهان کردن هویت خود، برطرف کردن هرگونه شک و تردید و جلب اعتماد بیشتر سایر مسئولان حکومت اسلامی ممکن است حتی علیه اسرائیل و صهیونیسم سخن ‌بگویند. همه این اقدامات برنامه‌ریزی‌شده در نهایت در خدمت تثبیت جایگاه یهودیان مخفی و حفاظت از منافع یهودیان است؛ بنابراین، تشخیص یک یهودی مخفی از مسلمانی واقعی بسیار دشوار می‌شود.

تظاهر و نفاق: ابزاری برای حفظ میراث یهودیت

حقیقتی که در میان یهودیان آنوسیم مشهود است تظاهر در ارتباط با سایر جوامع مذهبی است. آن‌ها هرگز باورهایی را که از میراث یهودی‌شان انحراف داشته باشد نمی‌پذیرند و بر این باورند که نفاق و تظاهر برای حفظ میراث یهودی ضروری است. پطرس براو، یکی از مردان دینی مسیحی اهل آلمان می‌گوید: «عادت یهود این بود که هنگامی‌که منافع یا وعده‌های مادی در برابر آنان قرار می‌گرفت یا احساس خطر می‌کردند، به دین مسیحیت بگرایند و در آن هنگام هیچ دلیل قابل قبولی برای رد اخلاص آن‌ها وجود نداشت و از این‌رو آن‌ها می‌توانستند به مناصب کلیروسی بسیار بالا دست یابند».

علاوه بر این، این استراتژی به آن‌ها اجازه داده است تا در بخش‌های مختلف جوامع غیریهودی نفوذ کنند، منافع قابل توجهی به دست آورند و پیروان مسیحیت و اسلام را تضعیف کنند. هرچند برخی بر این باورند که آنان چاره‌ای جز زندگی دوگانه نداشتند، اگرچه تغییر دین اجباری واقعیتی انکارناپذیر بود، اما شکل‌گیری یک جامعهٔ متمایز از یهودیان پنهان امری اجتناب‌ناپذیر نبود. بسیاری از آنان احتمالاً پیوندی عمیق و استوار با میراث یهودی خود را حفظ کردند.

تحقیقات کارلوس کارته پاروندو نشان می‌دهد که تداوم سنت‌های یهودی در میان یهودیان مخفی عادی، به‌ویژه کسانی که دور از مراکز اصلی زندگی می‌کردند، ممکن است منعکس‌کننده عواطف و خاطرات عمیقاً نهادینه‌شده باشد. همان‌طور که پدرو لوپس دِ آیالا، که از یهودیان مخفی کاستیل بود، با بیانی تأثیرگذار گفته: «هرگز شیری را که از آن نوشیده‌ام فراموش نخواهم کرد».

تغییر دین مستلزم یک تغییر بنیادی بود که افراد را ملزم می‌کرد آداب و رسوم و خاطرات عمیقاً نهادینه‌شده را یک‌شبه رها کنند. حتی کسانی که صادقانه به دنبال ادغام شدن در جامعه جدید بودند، در قطع پیوندهای خود با جامعه قبلی با چالش‌هایی مواجه می‌شدند. در مراحل اولیه، گروندگان به دین جدید اغلب چه به صورت آگاهانه و چه ناآگاهانه، همچنان از هویت مشترک یهودی خود بهره می‌بردند.

برخی از یهودیان مخفی از سفر حج به مکه به عنوان فرصتی برای سفر به سرزمین اسرائیل استفاده می‌کردند. این کار می‌توانست به دلایل مذهبی باشد، اما اهداف اجتماعی یا اقتصادی نیز داشت. درواقع برای رسیدن به اهداف خود از تظاهر افراطی به شعائر دین جدید فروگذار نمی‌کردند. در «کتاب یهودیان ایرانی در تاریخ معاصر» مصاحبه‌گر از آقای حکیمی می‌پرسد: «افراد خانواده شما خیلی بیش از دیگران تظاهر به اسلام می‌کردند تا آنجایی که حتی بقیه یهودیان مشهد نسبت به شما مشکوک شده بودند که آیا یهودی جدیدالاسلام هستید یا مسلمان دو آتیشه؟».[3]

این افراد با زیرکی در حلقه‌های قدرت نفوذ کردند و اغلب با ظاهرسازی وفاداری و انجام اعمال چشمگیر مذهبی، اعتمادها را جلب نمودند. آن‌ها ممکن بود دست پادشاه را ببوسند یا در برابر پاپ زانو بزنند تا اعتماد و دسترسی به اطلاعات محرمانه را به دست آورند. برخی، استراتژی‌های بلندمدت را دنبال می‌کردند و شایستگی و وفاداری واقعی نشان می‌دادند تا زمان مناسب برای اقدام فرا برسد. برخی دیگر با خیانت به اربابان خود در بزنگاه‌های حساس، آسیب‌های جدی به آن‌ها وارد کردند. زمانی که منافع یهودی ایجاب می‌کرد، آن‌ها از نفوذ خود به نفع جامعه یهودی بهره می‌بردند. این موارد شامل موارد زیر بود:

الف) حمایت و ترجیح یهودیان به طرق مختلف

ب) افزایش قدرت یهودیان در داخل کشور و کلیسا

ج) نفوذ یهودیان مخفی و همکارانشان در مقامات و مناصب مذهبی

«خانواده برلیونا» که از یهودیت به مسیحیت گرایید، در قرن یازدهم میلادی در «رم» زندگی می‌کرد. یوآکیم پرینز در مورد این خانواده در کتاب «باباوات من الحی الیهودی» اشاره کرده است که خاندان ثروتمند یهودی برلیونا در قرون وسطی با نفوذ مالی گسترده، نقش کلیدی در ادارهٔ کلیسا داشتند و سه پاپ را به آن تقدیم کردند. اعضای این خاندان مانند جان گراتین و هیلدبرانت در مناصب مالی و مشاورهٔ پاپ فعالیت داشتند و نامشان در اسناد تاریخی رم ثبت شده است. دیونیس گراتیاتوس برلیونا نیز به عنوان یک یهودی، درگیری تاریخی میان کلیسا و دولت را هدایت می‌کرد.

یکی از رایج‌ترین تاکتیک‌های مورد استفاده برخی از یهودیان، ایجاد تفرقه و اختلاف در میان جامعه مسلمانان است. این امر اغلب از طریق عواملی محقق می‌شود که اطلاعات نادرست پخش می‌کنند و از طریق رسانه‌ها، سخنرانی‌های عمومی و خطبه‌های مذهبی به درگیری‌ها دامن می‌زنند. این عوامل بر مسائل پیش‌پاافتاده و بی‌اهمیت تمرکز می‌کنند، جنجال به پا می‌کنند و احساسات توده مردم را برمی‌انگیزند و در عین حال روشنفکران را گمراه می‌سازند. این استراتژی در خدمت اهداف پنهانی است. نمونه‌های متعددی از این تاکتیک را می‌توان در طول تاریخ و در کشورهای مختلف یافت. برخی افراد در جامعه یهودی مهارت خاصی در نشر اراجیف و ایجاد فتنه دارند.

ریشه‌های تاریخی آنوسیم

آنوسیم ریشه‌های تاریخی دارد و زمانی در جوامع مختلف یهودی در سراسر جهان، از جمله اسپانیا، پرتغال، اروپای شرقی و امپراتوری عثمانی رایج بود. به گفته یهودیان، ترس از آزار و اذیت و تمایل به اجتناب از تبعیض، انگیزه اصلی آنوسیم بوده است. با این حال، با گذشت زمان، برخی افراد به خاطر منافع شخصی مانند پیشرفت اجتماعی یا منافع اقتصادی به این سبک زندگی گرایش پیدا کردند. علاوه بر این، برخی ممکن است این مسیر را به عنوان شیوه‌ای استراتژیک برای تأثیرگذاری بر دینی که در ظاهر پذیرفته بودند، انتخاب کرده باشند. بعدها، آنوسیم به ابزاری برای سیاست‌های یهودیت و صهیونیسم تبدیل شد.

آنوسیم و یهودیان مخفی برای پنهان کردن هویت یهودی خود، اغلب تلاش‌های زیادی می‌کردند تا در دین جدید خود متدین به نظر برسند. آن‌ها به طور کامل در مناسک مذهبی شرکت می‌کردند، مناصب نفوذگذاری را در جوامع جدید خود به دست می‌آوردند و حتی نقش‌های رهبری را بر عهده می‌گرفتند. این اقدامات، تشخیص بین گروندگان واقعی و کسانی را که مخفیانه یهودی بودند، فوق‌العاده دشوار می‌ساخت.

آنوسیم در ایران

بخش قابل توجهی از جمعیت یهودیان ایران در طول تاریخ ظاهراً به اسلام گرویدند؛ در حالی که مخفیانه باورهای مذهبی و قومی خود را حفظ کردند. آنوسیمِ ایران برای رفع سوءظن مسلمانان تلاش‌های زیادی می‌کردند تا مناسک اسلامی مانند نماز، روزه، حج و پرداخت صدقات را در ظاهر انجام دهند. در عین حال، به دلیل ترس از دست دادن سنت‌ها و آداب و رسوم یهودی، در حفظ فرائض مذهبی خود بسیار دقیق بودند؛ در نتیجه، پایبندی سخت‌گیرانه به دو دین توحیدی و قانون‌محور به طور هم‌زمان، شرایط منحصر به فردی را برای آن‌ها ایجاد کرد. بقا تنها از طریق حمایت متقابل در جوامع کوچک آنوسیم و با محدود کردن تعاملات اجتماعی امکان‌پذیر بود. با این حال، بسیاری نهایتا در جامعه اسلامی ادغام شدند و تعلقات مذهبی پنهان خود را فراموش کردند.

در واقعه «الله‌داد» در مشهد که نقل قول‌های ضدونقیضی در باره علل حادثه وجود دارد یک نکته در همه منابع یکسان است: یهودیان مشهد به ظاهر مسلمان شدند و هویت یهودی خود را به شکل پنهان حفظ نمودند. البته قضاوت دقیق درباره این رویداد به دلیل بزرگ‌نمایی‌ها و سوگیری‌ها در گزارش‌های مورخان و پژوهشگران یهودی، همراه با غفلت علمای مسلمان از این موضوع، دشوار است. رویدادی که در آن یهودیان مشهد در سال ۱۸۳۹ میلادی به ظاهر اسلام را پذیرفتند[4].

عوامل مختلفی در شکل‌گیری چنین جوامعی نقش داشته است. از جمله دشمنی برخی حاکمان و درباریان، جهل و خرافات میان مردم عادی و رفتارهای متعصبانه یهودیان و دوری آنان از جوامع مسلمان و مسیحی. به گفته یهودیان، ترس و اجبار نقش اصلی را در شکل‌گیری اولیه این جوامع ایفا کرده است. با این حال، ادامه پنهان‌کاری اغلب فراتر از ترس و اجبار، معطوف به عواملی مانند منافع مالی، مزایای اجتماعی، منافع جمعی و تمایل به تضعیف اسلام و مسیحیت از درون، بوده است.

بسیاری از یهودیان ایرانی، از دوره صفویه تا پایان سلسله پهلوی، به دلیل سبک زندگی متفاوت، تمایل به فاصله گرفتن از دیگران و احساس برتری بر دیگران، با فشار و سوءظن مسئولان دولتی و عموم مردم مواجه بودند. آن‌ها برای پذیرفته شدن در این جوامع مجبور به رها کردن دین خود شدند. اوج این پنهان‌کاری در جامعه یهودیان مشهد و در دوره قاجار رخ داد.

دلایل آنوسیم در ایران

بررسی تاریخ یهودیان ایران نشان می‌دهد که این پنهان‌کاری اولیه، به گفته یهودیان، ناشی از ترس و اجبار بوده است. اما با گذشت زمان، یهودیان به این سبک زندگی عادت کردند و حتی زمانی که حاکمان سیاست‌های مداراگرانه‌ای در پیش گرفتند، از آشکار ساختن هویت مذهبی و قومی خود اکراه داشتند؛ بنابراین می‌وان گفت که رازداری و سبک زندگی آنوسیم در میان یهودیان ایرانی دلایل مختلفی داشت، از جمله:

الف) ترس و اجبار

ب) عوامل اقتصادی

ج) عوامل اجتماعی

د) ماهیت ذاتی مردم یهود

هـ) تمایل به انتقام‌جویی از شیعیان تحت پوشش اسلام

و) پیشبرد اهداف صهیونیستی در ایران

به نظر می‌رسد یهودیان ظاهراً اسلام را پذیرفتند تا به رفاه اقتصادی دست یابند و به مشاغل پردرآمدی که قبلاً برای آن‌ها ممنوع بود، بپردازند. علاوه بر این پیش از دوره پهلوی، آنوسیم بودن یهودیان را از پرداخت «جزیه» معاف می‌کرد که این خود انگیزه دیگری برای گرویدن صوری به اسلام بود.

عامل دیگری که مکرراً در بحث‌های مربوط به زندگی دوگانه یهودیان ایرانی مطرح می‌شود، دشمنی و کینه یهودیان ایرانی نسبت به شیعیان و تلاش‌های آن‌ها برای انتقام‌جویی از جامعه مسلمان ایران بوده است. به عبارت دیگر، جامعه یهودی با پذیرش ظاهری اسلام، به دنبال ایجاد تفرقه بین شیعه و سنی و تضعیف جامعه مسلمان از درون، از طریق بازتفسیر و تفسیر نادرست آیات قرآن بود.

بنابراین، یهودیان خود اعتراف می‌کنند که اجبار یا ترس همواره تنها انگیزه تغییر دین آن‌ها نبوده است و عامل دیگری نیز وجود داشته که اغلب به عنوان ماموریتی مذهبی و سیاسی ارائه می‌شده است. این بدان معناست که برخی از یهودیان به ویژه رهبران مذهبی، با هدف آسیب رساندن به اسلام و تضعیف پایه‌های آن از درون، ظاهراً به اسلام گرویدند. این امر در گرویدن گسترده یهودیان به بابیگری و بهائیت مشهود است.[5]

از اواخر دوره قاجار تا پایان دوره پهلوی، سازمان‌های صهیونیستی در ایران فعال بودند و از هر فرصتی برای دستیابی به اهداف خود استفاده می‌کردند. آنوسیم‌های ایرانی می‌توانستند از پوشش اسلام برای کمک به آرمان‌های صهیونیستی بهره ببرند. گزارش‌های مئیر عزری سفیر اسرائیل در ایران در دوره پهلوی، گواه این مدعاست. او در خاطرات خود به حضور آنوسیم‌های مشهد در کنیسه‌های صهیونیستی اشاره کرده و از چند تن از افراد برجسته جامعه آنوسیم مشهد نام می‌برد که در خدمت اهداف سازمان‌های صهیونیستی بودند[6].

علاوه بر این، در فیلم «یهودیان مشهد» به چند تن از رهبران آنوسیم اشاره شده است که برای تسریع مهاجرت یهودیان به سرزمین موعود تلاش می‌کردند. یکی از این افراد مناد بنجامین آهارنوف بود. آنوسیمی که گفته می‌شود عضو انجمن یهودیان مشهد و دیپلماتی در اورشلیم بوده و از نفوذ خود به نفع جامعه یهودیان مشهد استفاده می‌کرده است.

نتیجه‌گیری

یهودیان مخفی یا پنهان به دلایل مذهبی، سیاسی یا به دلیل اجبار، به دین دیگری گرویدند؛ مانند مارانوهای اسپانیا و پرتغال و آنوسیم‌های ایران. این پدیده در قرون وسطی و زمانی رخ داد که پس از افزایش جمعیت یهودیان در اسپانیا در سال ۱۳۹۱ میلادی، فشارها بر جوامع یهودی رو به فزونی نهاد.

اگرچه ترس و اجبار احتمالاً نقش مهمی در شکل‌گیری اولیه این جوامع داشته است، اما تداوم این پنهان‌کاری در بسیاری از موارد نه صرفاً از ترس یا اجبار، بلکه از انگیزه‌های دیگری مانند منافع مالی، مزایای اجتماعی، منافع سیاسی و حتی تمایل به تضعیف اسلام از درون نشأت گرفته است. ارتباط فرقه‌هایی چون بابیت و بهاییت با یهودیان مخفی و صهیونیسم جنبه دیگری از این روابط و اهداف پنهان را برملا می‌کند. در برخی جوامع، یهودیان مخفی از امتیازات مسلمان بودن خود برای اجرای سیاست‌های صهیونیستی بهره‌های بسیاری برده‌اند. از این‌رو ممکن است آنوسیم در ابتدا تحت فشار و اکراه به ادیان دیگر به ویژه اسلام گرویده باشند، اما سوءاستفاده از ظاهر دینی و بهره بردن از منافع دین جدید به نفع یهودیت و صهیونیسم بوده است.

منابع

باکونی، ایتسوان. The Jewish Fifth Column in Islam. اتحادیه دفاع مسیحی، ۱۹۸۹.

پرینز، یوآکیم. باباوات من الحی الیهودی. ترجمهٔ خالد اسعد عیسی، دار حسان للطباعه و النشر، ۱۹۸۳.

پیرنظر، ژاله. ایران‌نامه، بنیاد مطالعات ایران، سال نوزدهم، شماره ۱-۲، زمستان ۱۳۷۹-بهار ۱۳۸۰.

حیدری، حسین و محبوبه کریمیان طاهری. «تحلیل اجتماعی-مذهبی آنوسیان ایران در دوره قاجار: مطالعه موردی مشهد». فصلنامه تاریخ اسلام، جلد ۳، ۲۰۱۵.

لوی، حبیب. تاریخ جامع یهودیان ایران. بازنوشته هوشنگ ابرامی، بنیاد فرهنگی حبیب لوی، ۱۳۷۶.

مرکز تاریخ شفاهی یهودیان ایرانی. یهودیان ایرانی در تاریخ معاصر. جلد ۱، مرکز تاریخ شفاهی یهودیان ایرانی، پاییز ۱۹۹۶.

مرکز مطالعات یهود. «ارتباط یهودیت و بهائیت».

پرونده شناخت یهودیان مخفی. مرکز مطالعات یهود، jscenter.ir/other-topics/crypto-judaism/19017.

واقعه الله‌داد در مشهد. مرکز مطالعات یهود، jscenter.ir/other-topics/crypto-judaism/526.

نیسیمی، هیلدا. Us and Them: The Formation of the Crypto Jewish Community of Mashhad. آرماند کالین، ۲۰۰۵.

[1] مرکز مطالعات یهود، پرونده شناخت یهودیان مخفی