پشت پرده پیمان ابراهیم چیست؟ از توافق عربی-اسرائیلی تا پیامدهای جدی برای ایران
پیمان ابراهیم یکی از مهم ترین و بحث برانگیزترین تحولات سیاسی خاورمیانه در سال‌های اخیر است؛ توافقی که در سال ۲۰۲۰ با میانجی‌گری آمریکا میان اسرائیل و چند کشور عربی شکل گرفت و مناسبات منطقه را وارد مرحله‌ای تازه کرد. در نگاه اول، این پیمان مجموعه‌ای از توافق‌ها برای عادی‌سازی روابط، برقراری مناسبات دیپلماتیک و گسترش همکاری‌های اقتصادی و امنیتی به نظر می‌رسید. اما پشت این عنوان ساده، مجموعه‌ای از رقابت‌های قدیمی، نگرانی‌های امنیتی، منافع اقتصادی و محاسبات سیاسی قرار دارد که بدون شناخت آنها، نمی‌توان اهمیت واقعی توافق ابراهیم را فهمید.
ریشه‌های این پیمان را باید در چند دهه روابط پرتنش میان اسرائیل و کشورهای عربی جستجو کرد. جنگ‌های عربی-اسرائیلی، مسئله فلسطین، مخالفت عمومی با شناسایی اسرائیل و حمایت سیاسی از آرمان فلسطین، برای سال ها مانع برقراری روابط رسمی میان بسیاری از کشورهای عربی و اسرائیل بود. با این حال در طول زمان، نگرانی‌های مشترک درباره امنیت منطقه، نفوذ ایران، تحولات خاورمیانه و کاهش تعهد آمریکا به حضور مستقیم در منطقه، به تدریج زمینه همکاری‌های غیررسمی میان برخی دولت‌های عربی و اسرائیل را فراهم کرد. پیمان ابراهیم در چنین شرایطی شکل گرفت و روابطی را که پیش از آن در بسیاری موارد محدود، پنهان یا غیررسمی بود، آشکارتر و سازمان‌یافته‌تر کرد.
اهمیت این پیمان تنها به روابط میان اسرائیل، امارات متحده عربی، بحرین، سودان و مراکش محدود نمی‌شود. آمریکا از این روند به عنوان ابزاری برای حفظ نفوذ خود در خاورمیانه، تقویت جایگاه اسرائیل و شکل دادن به ترتیبات تازه امنیتی در منطقه استفاده کرد. در مقابل، کشورهای عربی نیز هرکدام با انگیزه‌های متفاوتی وارد این توافق ها شدند؛ از دسترسی به فناوری و همکاری اقتصادی گرفته تا دریافت امتیازات سیاسی و امنیتی از واشنگتن.
پیمان ابراهیم همچنین برای ایران اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا نزدیک تر شدن اسرائیل به کشورهای عربی پیرامون خلیج فارس می تواند محیط امنیتی ایران را پیچیده تر کند و بر موازنه قدرت در منطقه اثر بگذارد. در این مقاله، پیمان‌نامه ابراهیم، ریشه‌های شکل‌گیری، اهداف بازیگران، نقش آمریکا، پیامدهای منطقه‌ای و تأثیرات آن بر ایران بررسی می شود.
معنای پیمان ابراهیم و پیشینه آن
در سپتامبر ۲۰۲۰، سلسله توافقاتی تحت عنوان «پیمان ابراهیم» با میانجی‌گری ایالات متحده میان اسرائیل و چهار کشور عربی یعنی امارات متحده عربی، بحرین، سودان و مراکش امضا شد. این رویداد، فراتر از یک نشست دیپلماتیک، نشان‌دهنده یک چرخش عملی در سیاست خارجی بخش‌هایی از جهان عرب در قبال جدال طولانی‌مدت با اسرائیل بود.
تا پیش از این، اجماع کلی در جهان عرب بر این اصل استوار بود که هرگونه عادی‌سازی روابط با تل‌آویو، باید مشروط به حل‌وفصل نهایی مسئله فلسطین باشد. با این حال، شکل‌گیری پیمان ابراهیم عملاً این قاعده نانوشته را در سیاست منطقه‌ای نادیده گرفت و رویکرد جدیدی را به نمایش گذاشت که در آن دولت‌های امضا کننده، پیشبرد منافع ملی، توسعه همکاری‌های امنیتی و دستیابی به فناوری‌های پیشرفته را بر اولویت‌های سنتی فلسطینی ترجیح دادند. این همکاری فقط به باز شدن سفارت یا تبادل سیاسی محدود نماند و در برخی موارد، به حوزه‌های اقتصادی، فناورانه و امنیتی هم کشیده شد.
این مجموعه توافق‌ها با عنوان «توافق صلح آبراهام» یا پیمان ابراهیم معرفی شده است. تفاوت در نام‌گذاری بیشتر به زاویه نگاه نویسندگان برمی‌گردد، اما در اصل ماجرا تفاوتی ایجاد نمی‌کند؛ هدف، نزدیک‌کردن اسرائیل و بخشی از جهان عرب از راه عادی‌سازی روابط بود.
نام «ابراهیم» هم بی‌دلیل انتخاب نشده است. این نام به حضرت ابراهیم و جایگاه مشترک او در یهودیت، مسیحیت و اسلام اشاره دارد. انتخاب این عنوان، بیشتر معنای نمادین دارد؛ یعنی می‌خواهد نشان بدهد که طرف‌ها روی یک ریشه مشترک دینی و تاریخی تأکید دارند. با این حال، این نام‌گذاری به‌خودی‌خود به معنای حل شدن اختلافات سیاسی یا پایان منازعه‌های قدیمی نیست.
رابطه رسمی میان اسرائیل و کشورهای عربی، پیش از پیمان ابراهیم هم سابقه داشت؛ اما بسیار محدود بود. مصر در سال ۱۹۷۹ و اردن در سال ۱۹۹۴ با اسرائیل پیمان صلح امضا کرده بودند. با این حال، بسیاری از دولت های عربی همچنان عادی سازی روابط با اسرائیل را به حل مسئله فلسطین گره می زدند. در این نگاه، تا زمانی که تشکیل کشور فلسطینی و وضعیت سرزمین های اشغالی روشن نشده بود، رابطه علنی با اسرائیل نباید در اولویت قرار می گرفت.
توافق ابراهیم این مسیر را تغییر داد. نقطه آغاز آن، اعلام توافق میان امارات و اسرائیل در ۱۳ اوت ۲۰۲۰ بود. یک ماه بعد در ۱۵ سپتامبر، توافق در کاخ سفید و با حضور دونالد ترامپ امضا شد. بحرین نیز در همان مراسم به روند عادی سازی پیوست. پس از آن، سودان در اکتبر ۲۰۲۰ و مراکش در دسامبر همان سال اعلام کردند که روابط خود با اسرائیل را عادی می کنند.
بنابراین، پیمان آبراهام یک توافق واحد با انگیزه‌های یکسان نبود. این روند، مجموعه‌ای از توافق‌های جداگانه بود که آمریکا آنها را به هم پیوند داد. اسرائیل در پی گسترش روابط علنی خود در جهان عرب بود؛ آمریکا می‌خواست آرایش سیاسی و امنیتی تازه‌ای در منطقه شکل بدهد و هر یک از کشورهای عربی نیز منافع مشخص خود را دنبال می‌کردند.
نقش آمریکا؛ معمار اصلی توافق
بر اساس اسناد و گزارش های تاریخی، نقش ایالات متحده آمریکا در پیمان ابراهیم بسیار فراتر از یک میانجی معمولی یا تسهیل کننده گفتگوها بود. در واقع، دولت دونالد ترامپ ابتکار عمل این توافق‌ها را به طور کامل در دست داشت و به عنوان محرک اصلی روند عادی‌سازی عمل کرد. پیش از اعلام رسمی توافق‌ها، دیپلمات‌ها و مقامات ارشد آمریکایی تلاش‌های فشرده‌ای را برای تبدیل روابط غیررسمی و پنهانی میان اسرائیل و کشورهای عربی به روابط رسمی و دیپلماتیک آغاز کرده بودند.
طرح موسوم به «معامله قرن» که از سوی دولت ترامپ مطرح شد، هرچند نتوانست مناقشه فلسطین و اسرائیل را حل کند، اما با زیرکی توانست مسیر شوم تشکیل دولت جعلی اسرائیل را مخفی کند و بستر و پیش زمینه سیاسی لازم را برای چرخش دیپلماسی آمریکا به سمت عادی‌سازی روابط کشورهای عربی با اسرائیل فراهم کند. در واقع، واشنگتن با بهره‌گیری از ابزارهای فشار سیاسی، نفوذ اقتصادی و ارائه تضمین های امنیتی، کشورهای عربی را به حضور در این توافق ها ترغیب کرد؛ به گونه ای که تحلیلگران معتقدند بدون طراحی و پشتیبانی مستقیم کاخ سفید، دستیابی به چنین توافق هایی در آن مقطع زمانی ناممکن بود.
امتیازها و مشوق‌های مستقیم واشنگتن به کشورها
دولت آمریکا برای متقاعد کردن هر یک از کشورهای عربی جهت پیوستن به پیمان ابراهیم، از مشوق‌ها و امتیازهای ویژه و متفاوتی استفاده کرد که متناسب با نیازهای داخلی و امنیتی آن کشورها طراحی شده بودند. مثلاً در خصوص امارات متحده عربی، مهم‌ترین مشوق تعهد آمریکا به فروش تسلیحات پیشرفته نظامی، به‌ویژه جنگنده‌های نسل پنجم F-35 و پهپادهای پیشرفته بود تا توان دفاعی این کشور ارتقا یابد. در مورد بحرین، آمریکا متعهد شد که حمایت های امنیتی و اطلاعاتی خود را از این کشور کوچک حوزه خلیج فارس در برابر تهدیدهای خارجی تقویت کند.
در پیمان ابراهیم برای سودان، امتیاز آمریکا بسیار حیاتی و سرنوشت ساز بود؛ واشنگتن پذیرفت که نام سودان را پس از سال ها از فهرست کشورهای حامی تروریسم خارج کند، بدهی‌های این کشور به بانک جهانی را تسویه نماید و کمک‌های مالی و اقتصادی مستقیم به خارطوم ارائه دهد. در خصوص مراکش نیز، دولت آمریکا در اقدامی بی سابقه، حاکمیت مراکش بر منطقه مورد مناقشه «صحرای غربی» را به رسمیت شناخت. این مشوق‌های گوناگون نشان می‌دهند که توافق‌ها بر پایه منافع و امتیازهای دوجانبه مستقیم میان آمریکا و این کشورها پیش رفته اند.
امنیت اسرائیل و خروج از انزوای منطقه ای در تحلیل ها
یکی از اهداف بنیادین راهبرد آمریکا در پیشبرد پیمان ابراهیم بین کشورها، تقویت امنیت ملی و جایگاه دیپلماتیک اسرائیل در خاورمیانه بوده است. اسرائیل ده‌ها سال به دلیل حل نشدن مسئله فلسطین، با انزوای نسبی در محیط پیرامونی خود روبه‌رو بود. آمریکا با هدایت این پیمان، به اسرائیل کمک کرد تا بدون واگذاری امتیازهای سرزمینی یا حل مسئله فلسطین، به بازیگری پذیرفته شده در مناسبات خلیج فارس تبدیل شود.
این عادی‌سازی روابط زمینه‌ساز همکاری‌های گسترده اطلاعاتی، امنیتی، نظامی و حتی فناوری‌های سایبری میان اسرائیل و کشورهای عربی امضاکننده پیمان شد؛ اگرچه در متن رسمی و حقوقی توافق‌ها صرفاً بر صلح، دوستی و همکاری‌های اقتصادی تأکید شده است، اما حقایق موجود و شواهد عینی نشان می دهند که از نظر راهبردی، این اقدام انزوای اسرائیل را شدیداً کاهش داد و موقعیت دفاعی و اطلاعاتی آن را در برابر رقیبان منطقه‌ای بهبود بخشید.
مهار ایران و بازآرایی نظم امنیتی خاورمیانه
یکی دیگر از کلیدی‌ترین و مهم‌ترین محورهای اصلی توافق، استفاده آمریکا از پیمان ابراهیم به عنوان ابزاری برای مهار نفوذ منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران است؛ اگرچه در متون رسمی و بیانیه‌های امضا شده پیمان ابراهیم، نام یا اشاره مستقیمی به ایران یا تقابل با آن وجود ندارد؛ اما در واقعیت، تقابل با سیاست‌های منطقه‌ای ایران یکی از محرک‌های غیررسمی اما بسیار مهم این توافق‌ها بوده است.
آمریکا تلاش کرد با نزدیک کردن کشورهای عربی خلیج فارس به اسرائیل، نوعی هم‌گرایی امنیتی غیررسمی ایجاد کند. پژوهشگران حوزه روابط بین الملل معتقدند این روند شدیداً تلاش میکند تا در بلندمدت به بازآرایی نظم امنیتی خاورمیانه و شکل گیری ترتیبات دفاعی جدید منجر شود که هدف آن ایجاد موازنه در برابر محور مقاومت است؛ در واقع توافق‌ها از نگاه واشنگتن، فراتر از یک آشتی دیپلماتیک ساده، بخشی از یک بازی بزرگ راهبردی برای محدود کردن نفوذ و کنش‌گری منطقه‌ای ایران به شمار می روند.
راهبرد موازنه از راه دور و کاهش هزینه‌های آمریکا
پیمان ابراهیم بخشی کلان از راهبرد آمریکا برای «موازنه از راه دور» در خاورمیانه است. ایالات متحده به دلیل تمرکز بر رقابت‌های بین‌المللی با قدرت‌های بزرگ مانند چین و روسیه، تمایل داشت حضور نظامی مستقیم، پرهزینه و سنتی خود را در خاورمیانه کاهش دهد، بدون آنکه نفوذ راهبردی خود بر این منطقه حساس را از دست بدهد.
توافق ابراهیم راهکاری بود که به آمریکا اجازه داد بخشی از وظایف و مسئولیت‌های حفظ ثبات و امنیت منطقه را به متحدان محلی خود، یعنی اسرائیل و کشورهای عربی هم‌سو واگذار کند. پیش بینی شده بود که با تقویت شبکه همکاری میان این شرکا، نیاز به مداخله مستقیم نظامی آمریکا کاهش یافته و واشنگتن می‌تواند از راه دور و صرفاً با پشتیبانی‌های تسلیحاتی، سیاسی و اطلاعاتی، توازن قوا را به نفع خود و متحدانش حفظ کند؛ امری که هزینه‌های مادی و انسانی حضور آمریکا در منطقه را به شدت کاهش می‌داد. اما پس از شعله‌ور شدن جنگ امریکا علیه ایران عملا بخش اعظمی از کارکرد خود را از دست داد.
پیامدهای پیمان ابراهیم برای ایران
توافق ابراهیم به نزدیک‌تر شدن اسرائیل به ایران منجر شد و طرف‌های این توافق به دنبال تشکیل کمربند امنیتی علیه ایران بودند. در حقیقت، نزدیکی اسرائیل به کشورهای جنوبی ایران می‌تواند دامنه حضور امنیتی و اطلاعاتی آن را در محیط اطراف ایران بیشتر کند و در نتیجه، فضای راهبردی ایران را پیچیده‌تر از گذشته سازد. وقتی روابط اسرائیل با برخی کشورهای عربی عادی و رسمی می شود، نتیجه فقط به سفارتخانه و روابط سیاسی محدود نمی‌ماند. این روند می توانست به تقویت توان نظامی، اطلاعاتی و فناورانه رقبای منطقه‌ای ایران منجر شود.
در کنار این موضوع، از دیگر پیامدهای توافق آبراهام برای ایران این است که این وضعیت می‌تواند فشارهای سیاسی و امنیتی بر ایران را هم افزایش دهد؛ برای مثال در حوزه برنامه هسته‌ای، سیاست منطقه‌ای یا توان بازدارندگی. آنچه می توان با اطمینان گفت این است که پیمان ابراهیم تهدیدهای پیرامونی ایران را پیچیده تر کرده و می تواند ایران را با محیطی روبه‌رو کند که در آن هماهنگی میان رقبای منطقه‌ای بیشتر از گذشته است.
تلاش برای تغییر موازنه قدرت در منطقه
پیمان ابراهیم باعث شد صف‌بندی‌های منطقه‌ای آشکارتر شود و روابط اسرائیل با دولت‌های عربی از همکاری‌های محدود و موردی مثل رابطه با دولت لبنان یا سایر کشورهای عربی، به شکلی ساختارمندتر و علنی‌تر حرکت کند. این تحول فقط یک جابه‌جایی دیپلماتیک نیست، بلکه می‌تواند بر وزن سیاسی بازیگران منطقه اثر بگذارد. به بیان ساده‌تر، هرچه اسرائیل بتواند با کشورهای بیشتری در خلیج فارس و جهان عرب همکاری رسمی داشته باشد، قدرت مانور منطقه‌ای آن هم بیشتر می شود.
در همین چهارچوب، می توان از شکل‌گیری نوعی هم‌گرایی عبری – عربی یا حتی عبری – عربی – آمریکایی سخن گفت. در چنین وضعی، ایران ممکن است با فضایی روبه‌رو شود که در آن همسایگان جنوبی‌اش فاصله بیشتری از تهران بگیرند و همکاری بیشتری با اسرائیل و آمریکا داشته باشند؛ در نتیجه، موقعیت نسبی ایران در رقابت‌های منطقه ای با چالش بیشتری روبه‌رو می شود.
کاهش عمق راهبردی ایران در خلیج فارس
یکی از پیامدهای مهم پیمان ابراهیم برای ایران، محدود شدن عمق راهبردی کشور در محیط پیرامونی است. منظور از این تعبیر آن است که ایران هرچه در اطراف خود با بازیگران نزدیک‌تر به رقیبانش روبه‌رو شود، آزادی عمل کمتری در مدیریت فضای امنیتی پیرامون خود خواهد داشت. حضور رسمی‌تر اسرائیل در کشورهای عربی نزدیک خلیج فارس می‌تواند به افزایش ظرفیت نظارت، حضور اطلاعاتی و اثرگذاری غیرمستقیم این بازیگر در نزدیک ترین محیط جغرافیایی ایران منجر شود.
در اینجا مسئله فقط حضور مستقیم نظامی نیست، بلکه مهم‌تر از آن، باز شدن فضاییست که امکان همکاری‌های اطلاعاتی، لجستیکی و امنیتی را بیشتر می کند. به همین دلیل، مسئله اصلی برای ایران فقط یک توافق سیاسی نیست، بلکه شکل گیری وضعیتی است که در بلندمدت، محیط اطراف ایران را برای رقبا قابل دسترس‌تر و برای ایران پیچیده تر می کند.
گسترش همکاری های اطلاعاتی، نظامی و سایبری
پیمان ابراهیم فقط در سطح روابط دیپلماتیک باقی نماند و زمینه را برای تبادل اطلاعات، همکاری‌های امنیتی، تماس‌های دفاعی و دسترسی بیشتر به فناوری‌های نظامی و امنیتی فراهم کرد. همین روند برای ایران اهمیت زیادی دارد، چون می‌تواند توان رصد، هماهنگی و آمادگی رقبای منطقه‌ای را افزایش دهد.
در حوزه نظامی، این موضوع می‌تواند در قالب قراردادهای تسلیحاتی، همکاری‌های دفاعی و دسترسی برخی کشورها به فناوری‌های پیشرفته دیده شود. در حوزه سایبری نیز این همکاری‌ها می توانند ظرفیت رصد، دفاع سایبری و فشار اطلاعاتی را افزایش بدهند. در نتیجه، حتی اگر همه آثار این روند به شکل فوری و آشکار دیده نشود، نفس گسترش این همکاری‌ها برای ایران یک تحول مهم امنیتی به شمار می آید.
پیامدهای اقتصادی و ترانزیتی برای ایران
گرچه مهم ترین آثار پیمان ابراهیم در حوزه امنیت و ژئوپلیتیک دیده می‌شود، اما پیامدهای اقتصادی و ترانزیتی آن را هم نباید نادیده گرفت. گسترش همکاری اقتصادی، فناورانه و تجاری میان اسرائیل و برخی کشورهای عربی می تواند به شکل‌گیری شبکه‌های جدیدی در منطقه منجر شود؛ شبکه‌هایی که از خلیج فارس تا مدیترانه امتداد پیدا می‌کنند و ممکن است در آینده به مسیرهای تجاری، انرژی و حمل‌ونقل منطقه‌ای جهت تازه‌ای بدهند و هدف‌های درج شده در پروتکل صهیون را به تحقق نزدیک کنند.
اهمیت این موضوع برای ایران در این است که اگر این همکاری‌ها به زیرساخت‌ها و کریدورهای پایدار تبدیل شوند، ممکن است نقش ایران را در برخی معادلات منطقه‌ای کم رنگ تر کنند. به بیان ساده، مسئله فقط تجارت میان چند کشور نیست، بلکه امکان شکل‌گیری مسیرهایی است که در رقابت بر سر سرمایه، ترانزیت و جایگاه منطقه‌ای، فشار بیشتری بر ایران وارد کنند.
پیمان ابراهیم فقط به معنای بسته شدن فضا برای ایران نیست، بلکه می‌تواند به عنوان هشداری برای بازنگری در دیپلماسی منطقه‌ای ایران هم دیده شود. ایران می‌تواند این تهدید را به فرصت تبدیل کند و با تکیه بر توانایی‌ها و پتانسیل‌های داخلی‌اش در حوزه اقتصادی و سیاسی فعال‌تر عمل کند. این موضوع اگرچه آسیب‌هایی برای ایران به دنبال خواهد داشت، اما می‌تواند نقشی جدی هم در تقویت ریشه‌های دفاعی، علمی، اقتصادی ایران ایفا کند. از این زاویه، ایران فقط در موقعیت انفعال قرار ندارد، بلکه می تواند با نوع سیاست منطقه ای و قدرت تطبیق خود، بخشی از فشارهای ناشی از این روند را مدیریت کند. جمهوری اسلامی ایران بارها توانسته مسیر رشد و پیشرفت خودش در این راستا را نشان بدهد؛ مثلاً عملکرد ایران در جنگ 12 روزه آمریکا و اسرائیل با ایران به خوبی نشان داد که ایران سردار مقاومت و استقامت در میدان است، حتی اگر تنها باشد.
حقیقت پشت پرده توافق ابراهیم
پیمان ابراهیم و اتحادی که بین دولت‌های مختلف شکل گرفت،مصداق صف‌بندی سپاه شیطان برای تضعیف سپاه توحید در نبرد خیر و شر بود. تفکر صهیونیسم جهانی به سرکردگی آمریکا و اسرائیل، تلاش کردند که اعضای حزبشان را به فراخور ضعف‌ها و حقارت‌هایشان به میدان کشانده و متحدشان کنند، تا بتوانند بر سپاه توحید به سرکردگی ایران، پیروز شوند. جمهوری اسلامی ایران که در طول حدود پنجاه سال توانسته به فضل خدا و ایمان سربازانش خار چشم مستکبران و مانع بسیار بزرگی بر سر راه هدف صهیونیسم، یعنی حکومت جهانی یهود در عالم شود. تفکر مهدوی شیعیان انقلاب اسلامی ایران و محوریت امام‌خواهی این انقلاب با تکیه بر انسان‌شناسی آن، مهم‌ترین عامل دشمنی سپاه شیطان با ایران است.
سپاه شیطان به خوبی فهمیده که قدرت ایمان و علم ایرانیان به چنان جایگاه بلندی رسیده که نه تنها می‌تواند مقابل سیل آهن و باروت آنها دوام بیاورد، بلکه قدرت پیدا کرده که طومار آنها را در هم بپیچد و برای جذب آزادگان عالم فراخوان بدهد و هیمنه پوشالی آنها را فرو بریزد.
حقیقت پشت پرده پیمان ابراهیم بزرگ‌ترین کابوس استکبار است که دیگر نتواند بر دوش دیگران سوار شود و بر دیگران امیری و سروری کند، همان اصلی که تفکر شیعی و مهدوی انقلاب اسلامی ایران بر آن استوار است؛ تفکری که شأن انسان در آن بر همه چیز ارجح است و هیچکس حق تضعیف و تحقیر انسان را ندارد؛ تفکری که انسان می‌تواند در پناه تربیت امام متخصص و معصوم تا مقام جانشینی خدا روی زمین هم رشد کند و خلیفه خدا بر زمین شود؛ همان تفکری که بازار مستکبران عالم را کساد میکند و تفکر صهیون را به نابودی می‌کشاند.
صهیون در خیال خامش تصور کرده که با این قبیل هم‌پیمانی‌ها و هم‌سفره‌تراشی‌ها مثل پیمان ابراهیم می‌تواند قدرتش را گسترش بدهد و ایران را در موضع ضعف و ترس قرار بدهد، تا از آرمان‌هایش دست بکشد و مقاومت و مبارزه را رها کند؛ غافل از آنکه ترس و راحت‌طلبی در قلب مؤمنین راه ندارد و آنها جز از خدا از چیزی نمی‌ترسند و با تکیه بر قدرت خدا به بالاترین قدرت‌ها خواهند رسید.
اگرچه نبرد بین حق و باطل در دو سپاه خیر و شر از ابتدای خلقت انسان آغاز شده، اما امروزه به پایان راه خود نزدیک شده است. پیروزی سپاه توحید که جز به قدرت و عظمت خدا به چیزی دل نبسته‌اند، حتمی است و نابودی لشگر متوهم و مستکبر شیطان در این نبرد، حتی اگر تمام سلاح‌های عالم را داشته باشند و انواع مکر و حیله‌ها را به اختیار بگیرند، قطعی است. وعده خدا تغییر ناپذیر است که دست خدا بالای همه دست‌هاست و مکر آنان نه بر خدا و نه بر سپاه خدا اثرگذار نیست، به شرط آنکه قلب سلیم مؤمنین از شرک و نفاق خالی باشد. این وعده خداست و در وعده او هیچ تخلفی نیست.