علت اهمیت وقایع روز عاشورا در بین مسلمانان چیست؟
عاشورا نام دهمین روز از ماه محرم‌الحرام است. وقایع روز عاشورا نه تنها برای شیعیان بلکه برای تمام انسان‌های جویای حق اهمیت ویژه‌ای دارد. در دهمین روز از ماه محرم سال ۶۱ هجری قمری، عمر بن سعد و سپاهیانش در کربلا در برابر سپاه امام حسین علیه‌السلام صف‌آرایی کرده و در نبردی نابرابر امام و یارانشان را به شهادت رساندند. به علت درخواست‌های مکرر مردم کوفه، امام حسین علیه‌السلام به همراه جمعی از اعضای خانواده، بستگان و اصحابشان به سوی این شهر در حال حرکت بودند که توسط حر، نماینده عمر سعد درمنزلگاه ذو حُسُم متوقف شدند و این توقف آغازی برای وقایع روز عاشورا بود که در کل تاریخ جریان یافت.
در حقیقت وقایع روز عاشورا نتیجه نبردی میان دو گروه مخالف نبود، بلکه محک صداقت انسان‌ها در پایبندی به اصولی بود که پس از رحلت یا شهادت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم زیر پا گذاشته شده بود. امام یعنی تنها متخصص معصومی که می‌توانست انسان‌ها را به مقام خودش برساند، به حاشیه رفته بود و شرایط زمانی به گونه‌ای ایجاب می‌کرد که امام در برابر این فاجعه سکوت نکرده و عملا وارد میدان شوند. عاشورا صحنه اهمیت بازگرداندن امام به عرصه جامعه بود. در حقیقت وقایع روز عاشورا محدود به سال 61 هجری قمری نبوده و در طول تاریخ در صورت‌های مختلف در حال تکرار است؛ چرا که آزمون امام‌داری از همه انسان‌ها گرفته میشود.
این مقاله به بیان وقایع روز عاشورا با استناد به برخی از مقاتل معتبر می‌پردازد؛ اما شاید بد نباشد که در ابتدا نگاهی گذرا به تعریف مقتل‌نویسی و جایگاه آن در روایت‌‌گری وقایع تاریخی اسلام داشته باشیم. به طور کلی مقتل‌نویسی گزارشی از حوادث و وقایعی است که منجر به کشته شدن یک فرد و یا جمعی از انسان‌ها شده و چگونگی آن وقایع را روایت می‌کند. سنت مقتل‌نویسی در تاریخ اسلام از جایگاه ویژه و گسترده‌ای برخوردار است و از آن دسته موضوعاتی‌ست که بیشتر مورد توجه تاریخ‌نگاران، محققان و محدثان قرار می‌گیرد. از میان مقاتل موجود در تاریخ اسلام مهم‌ترین مقتل، متعلق به شهادت حسین بن علی علیه‌السلام می‌باشد که به شرح وقایع روز عاشورا در سال 61 هجری قمری و اتفاقات قبل و پس از آن می‌پردازد. این مقاله به دو مقتل لهوف و مقتل مفید استناد کرده است.
از مرگ معاویه تا هجرت به سوی کربلا؛ آغاز قیام و آزمون بیعت کوفیان
بر اساس گزارش شیخ مفید در الإرشاد و سید بن طاووس در الملهوف، ریشه وقایع کربلا از نیمه رجب سال ۶۰ هجری قمری و با مرگ معاویه رقم خورد. معاویه پیش از مرگ با زیرپا گذاشتن عهدنامه‌ای که با امام حسن علیه‌السلام بسته بود، پسر فاسق خود یزید را به جانشینی انتخاب کرد. یزید بن معاویه پس از تکیه زدن بر خلافت غاصبانه، بی‌درنگ نامه‌ای قاطع به ولید بن عتبه، حاکم مدینه، نوشت و از او خواست که از حسین بن علی علیه‌السلام، عبدالله بن زبیر و عبدالله بن عمر بیعت بگیرد و در صورت امتناع، سر آنان را جدا کند.
ولید شبانه امام را فراخواند و مروان بن حکم نیز در مجلس حاضر بود. وقتی ولید خبر مرگ معاویه و درخواست بیعت را مطرح کرد، امام حسین علیه‌السلام با درایتی الهی فرمودند که فردی چون ایشان در پنهانی بیعت نمی‌کند و بیعت باید آشکارا و در حضور مردم باشد. در این میان، مروان با خشم به ولید گفت: «او را رها مکن؛ اگر اکنون بیعت نکند گردنش را بزن!» امام بر سر مروان خروشیدند و فرمودند: «وای بر تو ای پسر زرقاء! آیا تو مرا می‌کشی یا او؟ به خدا سوگند دروغ گفتی و به گناه افتادی.» سپس امام رو به ولید کرده و علت عدم بیعت را با جمله‌ای تاریخ‌ساز تبیین نمودند: «مِثْلِی لَا يُبَايِعُ مِثْلَ يَزِيدَ؛ فردی مانند من با شخصی چون او هرگز بیعت نخواهد کرد.»
امام پس از وداع با مزار مطهر جد بزرگوارشان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، در بیست‌وهشتم رجب سال ۶۰ هجری شبانه به همراه اهل‌بیت و یاران خویش از مدینه خارج و راهی مکه مکرمه شدند. حضرت در سوم شعبان وارد مکه شدند و اقامت ایشان در جوار بیت‌الله الحرام بیش از چهار ماه به طول انجامید. با رسیدن خبر امتناع امام از بیعت به گوش مردم کوفه، نامه‌های فراوانی از سوی بزرگان و اهالی کوفه سرازیر شد؛ نامه‌هایی که امام را به آمدن به کوفه و رهبری قیام دعوت می‌کردند و تعداد آن‌ها به هزاران طومار رسید.
امام حسین علیه‌السلام برای سنجش صداقت کوفیان و بررسی اوضاع میدانی، پسرعموی خویش، مسلم بن عقیل علیه‌السلام را به عنوان نماینده و امین خود به کوفه فرستادند. مسلم در نیمه شوال وارد کوفه شد و به روایت شیخ مفید در الإرشاد، افزون بر ۱۸ هزار نفر با او به نمایندگی از امام بیعت کردند. مسلم با مشاهده این استقبال پرشور، نامه‌ای برای امام فرستاد و از ایشان خواست تا بیعت‌شکن نشده‌اند عازم کوفه شوند. اما با ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه، فضای شهر با تهدید سران قبایل و تطمیع به درهم و دینار کاملاً دگرگون شد؛ مردم به سرعت عهد خویش را شکستند، مسلم را تنها گذاشتند و سرانجام حضرت مسلم و هانی بن عروه مظلومانه به شهادت رسیدند.
امام حسین علیه‌السلام با علم به توطئه مأموران یزید برای ترور ایشان در حرم امن الهی، با اینکه موسم حج فرارسیده بود از ابتدا در میقات احرام نبسته بودند و در روز هشتم ذی‌الحجه (روز ترویه) و به منظور پاسداری از حرمت کعبه، عکره مفرده خود را به پایان رسانده و کاروان خویش را به سوی عراق به حرکت درآوردند.
در مسیر کوفه تا فرود در نینوای شب تاسوعا
مسیر هجرت امام از مکه به سوی عراق، عرصه روشنگری، اتمام حجت و محک خوردن جوهره انسان‌ها بود. کاروان امام از منازلی چون صفاح، ذات عِرق، حاجر و ثعلبیه عبور کرد. در منزلگاه ثعلبیه یا زرود بود که خبر شهادت جانسوز مسلم بن عقیل و هانی بن عروه به امام رسید. امام یاران را گرد آوردند و حقیقت امر را آشکار ساختند و فرمودند هر کس می‌خواهد می‌تواند بازگردد؛ آنان که به طمع غنیمت آمده بودند جدا شدند و تنها برگزیدگانِ بااخلاص باقی ماندند.
در ادامه مسیر و در منزلگاه «ذو حُسُم»، کاروان امام با سپاه هزار نفری حر بن یزید ریاحی که برای سد راه امام فرستاده شده بود، مواجه گشت. سپاه حر در گرمای طاقت‌فرسای کویر دچار تشنگی مفرط شده بودند؛ اما امام حسین علیه‌السلام با مروت و اخلاق نبوی دستور دادند لشکریان دشمن و حتی اسب‌هایشان را سیراب سازند. پس از اقامه نماز به امامت حضرت، امام خطبه‌ای خواندند و با نشان دادن خُرجین پر از نامه‌های کوفیان، حجت را تمام کردند. اما حر اظهار بی‌اطلاعی کرد و گفت مأموریت دارد کاروان را بدون درگیری به کوفه نزد ابن‌زیاد ببرد. با رد تسلیم از سوی امام، توافق شد کاروان در مسیری حرکت کند که نه به مدینه برگردد و نه مستقیماً وارد کوفه شود.
سرانجام در روز دوم محرم‌الحرام سال ۶۱ هجری، سواری از جانب عبیدالله نامه‌ای برای حر آورد مبنی بر اینکه بر حسین تنگ بگیرد و او را در زمینی بی‌آب و علف و بدون پناهگاه متوقف سازد. امام با آگاهی از این دستور، نام آن سرزمین را جویا شدند؛ گفتند نامش «کربلا» یا «غاضریه» و «نینوا» است. حضرت فرمودند: «اللهم انی اعوذ بک من الکرب و البلاء؛ این‌جا جایگاه فرود کاروان و محل ریخته شدن خون ماست.»
با استقرار کاروان، عمر بن سعد در روز سوم محرم با سپاهی چهارهزار نفره وارد کربلا شد. در روز هفتم محرم، نامه‌ای شدیداللحن از عبیدالله رسید که آب فرات را بر حسین و یارانش ببندند. از این رو، عمرو بن حجاج با پانصد سوار میان کاروان و شریعه فرات حائل شد و رنج تشنگی بر خیمه‌ها سایه افکند.
در عصر روز نهم محرم (تاسوعا)، با رسیدن شمر بن ذی‌الجوشن و پیامی حاکی از دستور مستقیم ابن‌زیاد برای جنگ یا تسلیم، سپاه کفر به سمت خیمه‌ها هجوم آوردند. امام برادرشان حضرت اباالفضل العباس علیه‌السلام را فرستادند تا امشب را مهلت بگیرند. امام فرمودند: «به سوی آنان برو و اگر توانستی کار را تا فردا به تأخیر بینداز؛ شاید امشب را برای پروردگارمان به نماز و دعا و استغفار بپردازیم؛ چرا که خدا می‌داند من همواره نماز، تلاوت کتاب او، دعای بسیار و استغفار را دوست داشته‌ام.» دشمن پس از گفت‌وگو مهلت داد و بدین ترتیب، شب عاشورا به زیباترین شب راز و نیاز، آزمون وفاداری یاران و آمادگی برای بزرگ‌ترین حماسه تاریخ بدل شد.
تمهیدات نظامی و چینش سپاه امام و عمر سعد در روز عاشورا
در مقتل مفید درمورد وقایع روز عاشورا آمده، امام حسین علیه‌السلام سپاهی متشکل از ۳۲ سواره و ۴۰ پیاده داشتند. ایشان فرماندهی سمت راست سپاه خود را به زهیر بن قین سپرده و حبیب بن مظاهر را فرمانده سمت چپ سپاه خود قرار داده بودند و پرچم سپاه را نیز به دستان برادر خود حضرت اباالفضل العباس علیه‌السلام دادند.
بیشتر منابع تعداد سپاه عمر بن سعد را بالغ بر 20 هزار نفر دانسته‌اند. او فرماندهی سمت راست و چپ سپاه خود را به ترتیب به عمرو بن حجاج و شمر بن ذی الجوشن سپرده بود و علاوه بر آن، عروة بن قیس را فرمانده سواران و شبث بن ربعی را فرمانده پیادهها منصوب کرده بود. پرچم سپاه عمر در دستان غلامش دُرید بود.
وقایع روز عاشورا نشان می‌دهد شرارت دشمن آنقدر زیاد بود که امام حسین علیه‌السلام به منظور حفظ امنیت خیمه‌ها در زمان جنگ، دستور داده بودند در پشت خیمه‌ها خندقی حفر کرده و آن را از چوب و هیزم پر کنند. در روز عاشورا به دستور امام چوب‌های درون خندق را آتش زدند تا دشمن از پشت به آن‌ها حمله نکند.
روز عاشورا چگونه آغاز شد؟
آغاز وقایع روز عاشورا را می‌توان جولان شمر به همراه چند تن از سپاهیان عمر در اطراف سپاه امام دانست. شمر که در این سرکشی متوجه وجود خندق و آتش پشت خیمه‌ها شده بود، به امام جسارت کرده و علت آتش را تعجیل حضرت در ورود به آتش جهنم، قبل از حسابرسی روز قیامت عنوان کرد. امام در جواب شمر فرمودند: «ای پسر بُزچِران! تو به آتش درافتادن شایسته‌تری.» در این هنگام مسلم بن عوسجه خواست در جواب توهین شمر، او را با پرتاب تیری به هلاکت برساند که امام علیه‌السلام مسلم را از این کار منع کرده و دلیل خود را اینگونه بیان فرمودند: «من خوش ندارم که آغازگر جنگ باشم.»
در وقایع روز عاشورا در ادامه آمده که امام شتر خود را طلبید و به طرف سپاه عمر رفته و خطبه‌ای بلیغ ایراد کردند. امام همانطور که به هنگام خروج از مدینه، هدف از قیام خود را امر به معروف و نهی از منکر و احیای دین جدشان رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم عنوان کرده بودند، در روز عاشورا هم از هر فرصتی که پیش می‌آمد، برای هدایت سپاهیان عمر و متوجه کردن آن‌ها به اشتباهی که در حال ارتکابش بودند، استفاده می‌کردند. خطبه امام در روز عاشورا نیز به همین منظور ایراد شد. ایشان در این خطبه پس از حمد و ثنای الهی، خود را با اصل و نصب پدری و مادری معرفی کردند تا دشمن را از جنگ با خود باز داشته و به آن‌ها یادآور شوند که در برابر چه کسی لشکر کشیده‌اند و قصد جنگ با چه کسی را دارند؛ اما عمر و سپاهیانش به این حرف‌ها توجهی نداشتند.
سپس عمر سعد اولین تیر را به سمت سپاه امام پرتاب کرد و با صدای بلند فریاد زد: «در نزد فرماندار عبیدالله بن زیاد گواه باشید که من نخستین نفری بودم که تیر به سوی حسین پرتاب نمود.»
نقش و جایگاه حر بن یزید ریاحی در اتفاقات روز عاشورا
شاید بتوان گفت حر و جریان پیوستنش به سپاه امام از ویژه‌ترین وقایع روز عاشوراست. پس از ایراد خطبه توسط امام حسین علیه‌السلام حر بن یزید ریاحی رو به عمر سعد کرده و گفت: «آیا می‌خواهی با این مرد بجنگی؟» و وقتی شمر را بر این تصمیم مصمم دید، به کناری رفت و کمی با خود خلوت کرد. هم قبیله‌ای حر به نام قرة بن قیس که در کنار او ایستاده بود گفت: «اگر از من بپرسند شجاع‌ترین مردان کوفه کیست، جز نام تو، نام کسی را به زبان نیاورم. بنابراین این (لرزش) در تو چیست که می‌نگرم؟» حر حتی تصورش را هم نمی‌کرد که سد راه امام شدن به این‌جا و قتل ایشان ختم شود. بنابراین تصمیم خود را گرفته و خجالت‌زده و پشیمان به طرف سپاه امام حسین علیه‌السلام به راه افتاد. مهاجر بن اوس همین که حر را نزدیک خیمه امام دید، به او گفت: «چه می‌خواهی؟» حر با رنگی پریده و لرزه‌ای که بر اندامش افتاده بود گفت: «به راستی خودم را میان بهشت و جهنم می‌بینم. آگاه باشید سوگند به خدا به هیچ یک از خواسته‌های آن‌ها (دشمن) جواب نمی‌دهم (و تسلیم اهداف شوم آن‌ها نمی‌شوم) تا خداوند را در حالی که به خون خود رنگین هستم، ملاقات نمایم.».
سپس به امام مراجعه کرده و اظهار پشیمانی نمود. حر به امام گفت که اگر می‌دانست دشمن با ایشان به سرحد کشتنشان برخورد می‌کند، هیچ‌گاه مرتکب چنین خطایی نمی‌شد. امام حر را پذیرفت و در جواب سوالش که پرسید: «آیا خدا توبه مرا قبول می‌کند؟» فرمود: «بله». سپس گفت: «من نخستین کسی بودم که بر تو خروج کردم، اکنون اجازه می‌خواهم تا در سپاه جلوتر از تو بایستم.» او رو به سپاه عمر کرد و در خطابه‌ای آن‌ها را از جنگ با امام برحذر داشت اما مورد حمله تیرها قرار گرفت.
آغاز حمله‌ها و نحوه شهادت یاران امام
جنگ، با پرتاب تیری از سوی عمر به سمت سپاه امام آغاز شد. سپس یسار غلام زیاد بن ابی سفیان از سپاه عمر وارد میدان جنگ شده و مبارز طلبید. عبد الله بن عمیر برای مبارزه با یسار به میدان مبارزه رفت و زمانی که در حال غلبه بر او بود، توسط سلام غلام دیگر ابن زیاد غافلگیر شد اما سرانجام موفق شد هر دوی آن‌ها را به قتل برساند.
سپس عمرو بن حجاج به همراه پیاده‌های سپاه به طرف راست سپاه امام حمله کرد. تیراندازان سپاه امام که در حالت آماده‌باش قرار داشتند، دشمن را تیرباران کرده و عده زیادی را به هلاکت رساندند.
پس از آن عبد الله بن حَوزه از قبیله بنی تمیم وارد میدان شد. امام او را چنین نفرین کردند: «خدایا او را در آتش درآور» ناگهان عبدالله از اسب به زمین افتاد و پای چپش در رکاب گیر کرد. مسلم بن عوسجه که به عنوان حریف جنگی عبدالله وارد میدان شده بود، پای راستش را قطع کرد و ابن حوزه به سبب رم کردن اسبش از شدت ترس، آنقدر روی زمین کشیده شده و سرش کوفته شد که در نهایت به هلاکت رسید.
جنگ‌های تن به تن به زیان دشمن بود؛ چرا که سپاهیان امام شکست‌ناپذیر بودند و هر یک نفرشان چند تن از سربازان سپاه دشمن را به راحتی مغلوب می‌کردند. به همین دلیل دشمن ازحملات فردی دست کشیده و حملات دسته جمعی خود را آغاز کرد. در اولین حمله دسته‌جمعی، سپاهیان دشمن مسلم بن عوسجه را محاصره کرده و او را به شهادت رساندند.
در وقایع روز عاشورا آمده است که پس از نشستن گرد و غبار حمله به مسلم، امام متوجه بر زمین افتادن او شده و به همراه حبیب بن مظاهر بر بالینش حاضر شدند و گفتند: «ای مسلم، خدا تو را رحمت کند.» و سپس امام این آیه را قرائت فرمودند: «از مؤمنان مردانی هستند که به آنچه با خدا بر آن پیمان بستند [و آن ثبات قدم و دفاع از حق تا نثار جان بود] صادقانه وفا کردند، برخی از آنان پیمانشان را به انجام رساندند [و به شرف شهادت نایل شدند]…» (احزاب، 22) مسلم در آخرین لحظات به حبیب که خواستار عمل به وصیتش بود، چنین وصیت کرد که: «در رکاب امام بجنگ تا کشته شوی.»
عروة بن قرظة انصاری از یاران امام حسین علیه‌السلام
وقایع روز عاشورا فقط روایتگر یاران شاخص و مشهور امام حسین علیه‌السلام نیست بلکه در سپاه امام بودند کسانی که عاشقانه و وفادارنه جنگیدند اما نامشان شهرت چندانی ندارد. عروة از یاران شیفته و دلاور امام حسین علیه‌السلام بود که بعد از مسلم، از امام اجازه رفتن به میدان گرفت. او با هر تیری که به سمت امام می‌آمد، دستش را سپر قرار می‌داد و در برابر هر شمشیری که به طرف امام کشیده می‌شد، قلب و جانش را محافظ امام می‌کرد. عروة سپر دفاعی جان امام حسین شده بود و نمی‌گذاشت آسیبی به امام برسد تا اینکه بدنش پر از زخم شد. سپس رو به امام حسین علیه‌السلام کرد و عاشقانه گفت: «ای پسر رسول خدا، آیا به عهد خود وفا کردم؟» امام فرمود: «آری تو جلوتر از من در بهشت هستی. سلام مرا به رسول‌الله برسان و به آن حضرت عرض کن که من نیز به دنبال تو خواهم آمد.»
وهب نصرانی و رشادت‌های او در میدان مبارزه
یکی از وقایع روز عاشورا که شهرت خاصی پیدا کرده است، شهادت وهب بن حباب کلبی است که پس از شهادت حر، وارد میدان جنگ شد و شجاعانه جنگید. سپس لحظه‌ای نزد همسر و مادرش برگشت و گفت: «ای مادر! آیا خشنود شدی یا نه؟» مادر گفت: «نه، خشنود نشوم تا در پیش روی حسین علیه‌السلام کشته شوی.» همسرش که از دست دادن وهب برایش سخت بود، بی‌تابی کرد ولی مادرش به او گفت: «از سخن همسرت بگذر و به میدان برو و در رکاب پسر دختر پیامبرت نبرد کن تا مشمول شفاعت جدش در روز قیامت گردی.»
وهب به میدان رفت و جنگید تا دستانش از بدن جدا شد. در این هنگام همسرش ستون خیمه را به دست گرفت و به سمت شوهرش رفت و گفت: «پدر و مادرم به فدایت، به حمایت از پاکان حرم رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم با دشمن جنگ کن.» وهب آمد و از همسرش خواست به خیمه برگردد اما همسرش گفت برنمی‌گردم تا با تو شهید شوم. در این هنگام امام حسین علیه‌السلام فرمود: «خداوند از این دفاعی که از اهل بیتم می‌کنید، پاداش خیر به شما عنایت فرماید، به سوی بانوان حرم برگرد.» همسر وهب برگشت و وهب جنگید تا به شهادت رسید.
شهادت جون غلام آزاد شده ابوذر غفاری، حنظلة بن سعد و عمرو بن خالد صیداوی
جون غلام سیه چرده آزاد شده ابوذر غفاری در کنار سپاه امام ایستاده بود. امام به او اجازه رفتن داده و از او خواستند تا در شرایط پیش آمده خودش را گرفتار ایشان نکند. جون گفت: «آیا در روزگار خوشی کنار شما باشم و هنگام سختی و فشار شما را به خودتان واگذارم؟ … به خدا سوگند از شما جدا نگردم تا این خون سیاه من با خون‌های شما آمیخته گردد.» سپس به میدان جنگ رفت و مبارزه کرد تا به شهادت رسید.
در میان شهدای وقایع روز عاشورا نام چند ایرانی به چشم می‌خورد که از جمله آنان حنظلة بن سعد از طایفه شبان همدانی است. شهادت حنظله در دو مقتل لهوف و مفید به گونه‌ای متفاوت روایت شده است. در مقتل مفید آمده که: حنظلة از امام اجازه جنگیدن گرفت و قبل از مبارزه، دشمن را موعظه کرد. او در تمام طول مبارزه، خودش را سپر امام قرار داده بود و حملات دشمن را از ایشان دفع کرده و به جان می‌خرید. حنظله پس از رشادت‌های بسیار به شهادت رسید.
اما آنچه از وقایع روز عاشورا در مقتل لهوف پیرامون شهادت او آمده، چنین است که او پس از اقامه نماز ظهر، جلو آمد و در خطاب به مردم کوفه، آنان را از عذاب روز قیامت برحذر داشت، سپس وارد میدان نبرد شده و جنگید تا به شهادت رسید.
عمرو بن خالد صیداوی رو به امام گفت: «فدایت گردم، تصمیم گرفته‌ام که به یاران (شهدا) بپیوندم، دوست ندارم بمانم و تو را بین زن و بچه‌ات غریب و تنها بنگرم و بدن کشته تو را ببینم.» او هم پس از مبارزه‌ای دلاورانه با سپاهیان دشمن به شهادت رسید.
اقامه نماز خوف در روز عاشورا و شدت گرفتن حملات دشمن
تیراندازی از طرف سپاه عمر شدت گرفته بود. تعداد زیادی از یاران امام حسین علیه‌السلام زخمی و اسب‌ها مجروح شده بودند. شمر طی دو حمله تعدادی از اصحاب امام را به شهادت رسانده بود. کشته‌های سپاه امام به علت کمی افراد سپاه، خیلی بیشتر از تلفات سپاه عمر سعد به چشم می‌آمدند.
ظهر شرعی فرا رسید و امام حسین علیه‌السلام به زهیر بن قین و سعید بن عبدالله حنفی امر کرد که با نیمی از یاران جلوی امام و نمازگزاران بایستند و مراقب حمله دشمن باشند. در وقایع روز عاشورا چنین روایت شده که امام به سبب وضعیت جنگی، نماز را به صورت شکسته خواندند. سعید بن عبدالله که روبه‌روی امام ایستاده بود، تا پایان نماز آنقدر تیر خورد تا اینکه بر زمین افتاد و به فیض شهادت نایل گردید.
شهادت سوید بن عمرو بن ابی مطاع از یاران امام حسین علیه‌السلام
سوید بن عمرو بن ابی مطاع از یاران امام حسین علیه‌السلام بود که انس زیادی با نماز داشت. او وارد میدان جنگ شد و با وجود زخم‌های سنگینی که بر پیکرش وارد شده بود، در نهایت مقاومت و صبر جنگید تا جایی که بیهوش در میان کشتگان افتاد. پس از چند لحظه به هوش آمد و شنید: «حسین علیه‌السلام کشته شد.» با زحمت زیاد بلند شد و چاقویی که در کفشش پنهان کرده بود را بیرون آورد و با همان با دشمن جنگید تا به شهادت رسید.
شهادت حضرت علی اکبر علیه‌السلام در روز عاشورا
اصحاب امام حسین علیه‌السلام یک به یک پا به میدان نبرد گذاشته و به شهادت رسیدند. تا جاییکه کسی جز اهل بیت نزدیک ایشان باقی نمانده بود. یکی از دردناک‌ترین و جانسوزترین وقایع روز عاشورا، شهادت حضرت علی اکبر علیه‌السلام بود؛ چرا که ایشان دارای نزدیک‌ترین چهره به رسول‌الله و نیکوترین صورت و سیرت بودند. حضرت علی اکبر علیه‌السلام از پدر اجازه رفتن به میدان گرفتند. امام حسین علیه‌السلام به ایشان اجازه داده، نگاهی به قامت حضرت انداخته و گفتند: «خدایا گواه باش جوانی که در صورت و سیرت، ظاهر و باطن و گفتار، شبیه‌ترین مردم به رسولت بود و هرگاه مشتاق دیدار پیامبرت می‌شدیم، به این جوان نگاه می‌کردیم، برای جنگیدن با این مردم رهسپار شد.» حضرت در حالی که 19 سال سن داشتند، به میدان رفته و حضورشان را با حمله‌ای جانانه آغاز کردند و ضمن رجزخوانی، حریف طلبیدند.
در آغاز، اهل کوفه از مبارزه با ایشان پرهیز می‌کردند. مرة بن قره که از رجزهای حضرت به ستوه آمده بود، با حضور غافلگیرانه در برابر ایشان، نیزه‌ای به سمتشان پرتاب کرد. حضرت علی اکبر علیه‌السلام بر زمین افتاده و سپاهیان دشمن دور حضرت حلقه زدند و بدن مبارک ایشان را با ضربات شمشیر قطعه قطعه کردند.
سپس امام حسین علیه‌السلام با سرعت بالای سر حضرت حاضر شده، خم شدند و گفتند: «خداوند بکشد مردمی را که تو را کشتند.» سپس فرمودند: «پس از تو خاک بر سر دنیا.» سپس حضرت زینب سلام‌الله‌علیها از خیمه خارج شده و به میدان جنگ آمدند. امام ایشان را نوزاش کرده و به خیمه بازگرداندند و به جوانان امر فرمودند که: «برادرتان را ببرید.»
شهادت چند تن از بستگان امام حسین علیه‌السلام در روز عاشورا
عبد الله بن مسلم بن عقیل، عون بن عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب، محمد بن عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب، و عبدالرحمان بن مسلم بن عقیل، برادر مسلم بن عقیل دو نوه جعفر طیار و برادر دیگر مسلم نیز یکی پس از دیگری به میدان نبرد رفته و پس از جنگاوری و رشادت‌های بسیار، توسط دشمن به شهادت رسیدند.
مبارزه فرزندان ام البنین سلام‌الله‌علیها در روز عاشورا
عباس بن علی که تعدد شهدای اهل بیت امام را دیدند، رو به برادران مادری خود فرمودند: «ای فرزندان مادرم! قدم پیش نهید تا شما را این چنین ببینم که برای خدا و رسول او خیرخواهی کرده‌اید.» عبدالله، جعفر و عثمان یکی پس از دیگری وارد میدان مبارزه شده و در درگیری با سپاه عمر به فیض شهادت نایل شدند.
مبارزه فرزندان ام البنین سلام‌الله‌علیها در روز عاشورا
عباس بن علی که تعدد شهدای اهل بیت امام را دیدند، رو به برادران مادری خود فرمودند: «ای فرزندان مادرم! قدم پیش نهید تا شما را این چنین ببینم که برای خدا و رسول او خیرخواهی کرده‌اید.» عبدالله، جعفر و عثمان یکی پس از دیگری وارد میدان مبارزه شده و در درگیری با سپاه عمر به فیض شهادت نایل شدند.
شهادت حضرت عباس علیه‌السلام
امام حسین علیه الیلام برادرشان حضرت عباس (علیهم‌السلام) را برای آوردن آب به سمت رود فرات راهی کردند. سپاهیان ابن سعد که نمی‌خواستند امام به آب فرات دست پیدا کنند، جلوی ایشان را گرفتند. ایشان دلیرانه خود را به فرات رساندند و با مشکی پر آب رهسپار خیمه‌ها شدند. در مسیر بازگشت در درگیری نزدیک فرات، سپاهیان دشمن، امام را از حضرت عباس علیه‌السلام جدا کردند و از هر طرف به حضرت ایشان حمله‌ور شدند. حضرت عباس علیه‌السلام به تنهایی شروع به مبارزه با آن‌ها کردند تا به شهادت رسیدند.
شهادت قاسم فرزند امام حسن علیه‌السلام در روز عاشورا
قاسم فرزند امام حسن مجتبی علیه‌السلام یکی از کم‌سن ترین اصحاب و یاران امام حسین علیه‌السلام بود که پس از کسب اجازه از امام، به میدان جنگ رفت. عمر بن سعید بن نُفیل اَزدی به طرف ایشان حمله کرد و شمشیرش را بر سر مبارک حضرت قاسم زد و سر را شکافت. در این هنگام حضرت قاسم امام را صدا زدند. امام حسین علیه‌السلام با سرعت سپاه دشمن را شکافته و خواستند قاتل را بزنند که عمر ساعد دستش را حایل کرد ولی دستش از نزدیک مرفق قطع شد. عمر با صدایی بلند نعره زد، آنچنان که لشکریان صدای او را شنیدند. سپاه دشمن خواست به کمک ابن فضیل ازدی بیاید که حضرت قاسم زیر سم اسب‌ها قرار گرفته و همان دم به شهادت رسیدند.
امام بر بالین قاسم حاضر شدند در حالیکه ایشان از درد، پاها را بر زمین می‌سایید. امام فرمودند: «از رحمت خدا دور باد، آن قومی که تو را کشتند و کسی که در روز قیامت درمورد تو با آن‌ها مخاصمه می‌کند، جدت و پدرت است. به خدا سوگند برای عمویت سنگین و دشوار است که تو او را بخوانی ولی نتواند پاسخت گوید یا پاسخت بگوید ولی برای تو نفعی نداشته باشد…» سپس امام او را به سینه‌شان چسبانده و در حالی که پاهایش بر زمین کشیده می‌شد، به سمت خیمه‌ها حرکت کردند و ایشان را کنار علی اکبر و کشته‌های اهل بیتشان قرار دادند.
شهادت شیرخواره کربلا، حضرت علی اصغر علیه‌السلام
شهادت حضرت علی اصغر علیه‌السلام در وقایع روز عاشورا و بنا به استناد مقاتل مفید و لهوف به دو صورت روایت شده است. در مقتل مفید آمده، امام بعد از شهادت یاران و جمعی از خاندان به میدان رفته و صدا زدند: «آیا دفاع‌کننده‌ای هست که از حریم رسول‌الله دفاع کند؟ آیا خداپرستی هست که در مورد ما از خدا بترسد؟ آیا یاوری هست که به امید آنچه در نزد خدا است، به ما کمک کند؟» در این هنگام صدای شیون زن‌ها بلند شد. امام به در خیمه زنان آمدند و طفل شیرخواره را خواستند تا با او خداحافظی کنند. نوزاد را در آغوش گرفته و همین که خواستند او را ببوسند، حرمله کاهل اسدی او را مورد هدف تیر قرار داد. تیر بر حلقومش نشست و سر طفل را از بدن جدا نمود. امام خون گلوی شیرخواره را به آسمان ریختند و فرمودند: «آنچه اندوه مصیبت را برایم آسان کند، این است که خداوند می‌بیند.»
در روایت دیگر در مقتل لهوف آمده که حضرت زینب سلام‌الله‌علیها به همراه طفل از خیمه بیرون آمدند و نوزاد را به امام دادند و گفتند: «این پسر توست که سه روز است که آبی نچشیده؛ برای این نوزاد اندکی آب درخواست کن.» امام نوزاد را به دست گرفته، رو به دشمن گفتند: «ای مردم، شما شیعیان من و خویشان مرا کشتید و از آن‌ها همین کودک باقی ماند که از شدت تشنگی دهان را باز و بسته می‌کند، او را با اندکی آب سیراب کنید.» حرمله گلوی نوزاد را نشانه گرفت و سر از تنش جدا کرد.
مبارزه دشمن با امام حسین علیه‌السلام و شهادت عبدالله بن الحسن
امام علیه‌السلام به میدان جنگ شتافتند و جمعیت بسیاری از دشمن را به هلاکت رساندند. حضرت می‌جنگیدند و رجز می‌خواندند: «کشته شدن بهتر از زندگی ننگین است و ننگ (شکست) بهتر از ورود در آتش دوزخ است.» در اثر حمله امام، سپاهیان دشمن از چپ و راست مانند روبهانی که از حمله شیر می‌گریزند، فرار می‌کردند. سپس امام به مقر خود بازگشتند.
در ادامه امام در حال جنگ بودند تا اینکه دشمنان بین ایشان و خیمه‌ها را جدایی انداختند و به خیمه‌ها نزدیک شدند. امام صدا زد: «وای بر شما ای پیروان ابوسفیان، اگر شما دین ندارید و از حساب روز قیامت نمی‌ترسید، پس پس دست کم در دنیای خود آزادمرد باشید.» امام برای متوجه کردن شمر از منظور خود در ادامه فرمودند: «تا من زنده‌ام متعرض آنان نشوید.». در مقتل لهوف، انصراف شمر از آتش زدن خیمه‌های امام، اینگونه آمده که شمر به خیمه‌ها حمله کرده و دستور داد آتش بیاورید. امام او را نفرین کردند. سپس شبث بن ربعی نزد شمر رفته و او را سرزنش کرد و شمر از آتش زدن خیمه‌ها منصرف شد.
شمر و چند سرباز خودشان را به امام رسانده و ایشان را محاصره کرده و مورد حمله قرار دادند. تا اینکه به بدن امام هفتاد و دو زخم وارد شد. حضرت ایستادند تا کمی استراحت کنند چرا که ضعف بر بدنشان غالب شده بود و توان جنگیدن نداشتند. ناگاه سنگی بر پیشانی حضرت خورد. حضرت با دامنشان خون را پاک کردند و ناگهان قلب ایشان هدف سه تیر زهرآلود قرار گرفت. حضرت فرمودند: «بسم الله و بالله و علی ملة رسول الله؛ خدایا تو میدانی که اینان مردی را می‌کشند که در سراسر زمین جز او، پسر دختر پیامبر نیست.» سپس تیر را با دست از پشت بیرون آوردند. خون زیادی جاری شد و حضرت نتوانستند بجنگند و همانجا ایستادند. فردی از سپاه دشمن برای کشتن امام جلو می‌آمد و بازمی‌گشت. درنهایت مردی از قبیله کنده به نام مالک بن نسر کندی، تندی کرده و به حضرت دشنام داد و با شمشیرش ضربه‌ای بر سر مبارک امام وارد کرد که در اثر آن کلاه حضرت شکافته شد و خون جاری گردید. امام کلاه را انداخته و با پارچه‌ای سر خود را بستند و کلاه دیگری خواستند.
سپاهیان لحظه‌ای دست از جنگ برداشته و سپس بازگشتند و امام را محاصره کردند. در این هنگام عبدالله بن الحسن که هنوز به بلوغ نرسیده بود، از خیمه زنان بیرون دوید تا خود را به امام برساند. امام از حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) خواستند تا جلوی او را بگیرد اما عبدالله تیزرو بود و از بازگشتن مقاومت کرد. ابجر بن کعب خواست شمشیری بر امام فرود آورد که عبدالله با دستش مانع شد و در اثر این ضربه دست مبارکش قطع گردید. امام عبدالله را در آغوش گرفتند و او را به صبر و استقامت بر این مصیبت دعوت نمودند. حرمله گلوی عبدالله را هدف تیر قرار داد و سر او را از بدن جدا کرد و عبدالله در آغوش امام جان سپرد. سپس امام حسین علیه‌السلام سپاه دشمن را نفرین کردند.
آخرین تلاش دشمن در به شهادت رساندن یاران امام حسین علیه‌السلام
پیاده‌نظام سپاه دشمن از چپ و راست به اندک یاران باقیمانده امام حمله کردند و همه را به‌جز امام به شهادت رساندند. در مقتل مفید اینگونه آمده که امام جامه یمانی خود را طلب کرده و پس از پاره کردن جامه، آن را پوشیدند. ایشان علت پاره کردن لباس را در نیاوردن آن توسط دشمن پس از شهادتشان اعلام کردند. این روایت در مقتل لهوف به گونه دیگری روایت شده است؛ امام حسین علیه‌السلام لباس کهنه‌ای که مورد علاقه کسی نباشد، طلبیدند تا آن را زیر لباس‌هایشان بپوشند که پس از شهادتشان کسی حضرت را برهنه نکند.
امام تنها شده بودند و در حالی که جراحات بسیاری داشتند، به دشمن حمله می‌کردند. دشمن در برابر حملات امام می‌گریخت و جرأت پاسخ به حملات ایشان را نداشت. شمر سوارکاران و پیادهها را پشت سر هم به مبارزه با امام فرستاده و هم‌زمان به کمانداران دستور تیراندازی داده بود. بدن مبارک امام پر از تیر شده بود. حضرت دیگر توانی در بدن نداشتند و از حمله باز ایستادند. صالح بن وهب مزنی چنان نیزه‌ای بر پهلوی ایشان زد که امام از پشت اسب بر زمین افتادند و با سمت راست صورت بر زمین خورده و فرمودند: «بسم الله و بالله و علی ملة رسول الله»
سپاه دشمن در برابر امام صف کشید. حضرت زینب سلام‌الله‌علیها فریاد زنان از خیمه بیرون آمدند، عمر بن سعد و دیگر سپاهیان را خطاب قرار داده و گفتند: «وای بر شما ای قوم! آیا در میان شما هیچ مسلمانی نیست؟» شمر به سپاه گفت: «در مورد این شخص منتظر چه هستید؟» سپس سپاهیان دشمن از هر سو به امام حمله کردند. زرعة بن شریک، شمشیر به شانه چپ حضرت زد اما امام با ضربه‌ای او را از پای درآورد. فرد دیگری با شمشیر به گردن حضرت زد و ایشان از ناحیه صورت بر زمین افتادند. امام ناتوان شده بودند و وقتی می‌خواستند برخیزند، به رو می‌افتادند.
سنان بن انس نیزه‌اش را در گلوی حضرت فرو برد و آن را بیرون کشید. سپس آن را بر استخوان‌های سینه ایشان کوبید و تیری بر گلوی حضرت زد. امام به زمین افتادند، سپس نشستند، تیر را بیرون کشیده و خون را بر صورت مالیدند و گفتند: «خداوند را با این حال که به خون خود رنگین هستم و حقم را غصب کرده‌اند، ملاقات کنم.» زُرعة بن شریک بر کف دست چپ حضرت ضربه‌ای وارد کرده و آن را قطع کرد. دیگری به گردن حضرت ضربه زد و ایشان بر زمین افتادند. سنان بن انس به گلوی امام شمشیر زد درحالی که می‌گفت: «سوگند به خدا من سرت را جدا کنم با اینکه می‌دانم تو پسر رسول خدا و از نظر پدر و مادر بهترین انسان روی زمین هستی.» خولی بن زید اَصبحی برای بریدن سر مبارک حضرت به سرعت از اسب پیاده شد و جلو آمد، اما بدنش به لرزه افتاد و عقب‌نشینی کرد. سپس شمر از اسب پیاده شد و سر مبارک امام را از تن جدا کرده و به خولی داد تا به نزد عمر سعد برساند.
پس از شهادت امام حسین علیه‌السلام
هنگامی که امام حسین علیه‌السلام به شهادت رسیدند، غباری شدید، سیاه و تاریک در آسمان کربلا پدید آمد و هوا مانند شب تاریک شد. به طوریکه هیچ کس چیزی نمی‌دید و دشمنان فکر کرده بودند دچار بلا و عذاب الهی شده‌اند. سپس سایه سیاهی در آسمان پدید آمد و به فرشته‌ها مژده انتقام خون امام حسین علیه‌السلام توسط امام زمان علیه‌السلام داده شد. این وضعیت ساعتی طول کشید و بعد برطرف شد.
بازماندگان روز عاشورا
پس از به شهادت رسیدن امام حسین علیه‌السلام، غارت خیمه‌ها، ربودن لباس‌ها، عمامه، شمشیر و ادوات جنگی ایشان بود. اسب و شتر حضرت و لباس‌ها و زینت زنان نیز به غارت رفت. دشمنان به سایر خیمه‌ها حمله کردند و هر چه می‌توانستند به غارت بردند. آن‌ها حتی چادری که بانویی به کمرش بسته بود را هم به تاراج بردند. زنان از خیمه‌ها بیرون آمده بودند و از فراق شهیدان به گریه و شیون مشغول بودند.
سپس شمر به همراه چند تن از سپاهیان عمر سعد به سمت خیمه امام سجاد علیه‌السلام روانه شد. امام را دید که در بستر افتاده و مریضی‌شان شدت گرفته بود. سپاهیان رو به شمر گفتند: «این مریض را نکشیم؟» تا آنکه عمر سعد رسید و با گریه و فریاد زنان مواجه شد. سپس به لشکریان دستور داد که کسی داخل خیمه زنان نشود و به این فرد مریض هم آسیبی نرسانند.
در مقتل لهوف اعتراض بر غارت کردن خیمه‌ها اینچنین بیان شده است: به روایت حمید بن مسلم، بانویی از طایفه بنی بکر که با همسرش در سپاه عمر سعد بود، با دیدن غارتگری سپاه عمر، شمشیری به دست گرفت و به کنار خیمه‌ها رفت و با فریاد افراد قبیله‌اش را صدا زد: «آیا لباس‌های بانوان رسول خدا به غارت می‌رود؟ فرمانی جز فرمان خدا نیست، مرگ بر حکومت غیرخدایی، ای خونخواهان رسول الله برخیزید.» اما شوهرش آمد و او را به اقامتگاهش بازگرداند.
اسب تاختن و فرستادن سرهای شهدا به کوفه
عمر سعد پس از سرکشی به خیمه‌های امام، به محل استقرارش بازگشت و رو به لشکریانش گفت: «کیست که بر بدن حسین بتازد؟» ده نفر از جمله اسحاق بن حیات و اخنس بن مرثد داوطلب شدند. پس بدن شریف حضرت را با سم اسبان خود لگدکوب کردند تا حدی که استخوان‌های پشت حضرت در هم شکست.
عمر سعد در همان روز عاشورا سر مبارک حضرت را به همراه خولی و حمید بن مسلم ازدی به سوی عبیدالله بن زیاد فرستاد و دستور داد تا سر بقیه شهدای اهل بیت و اصحاب امام حسین علیه‌السلام را نیز که تعداد آن‌ها هفتاد و دو سر می‌شد، جدا کرده و به همراه شمر بن ذی الجوشن و قیس بن اشعث و عمرو بن حجاج به کوفه نزد ابن زیاد بفرستند.
مطالعه وقایع روز عاشورا به ما نشان می‌دهد که عاشورا چگونه آزمون امام‌داری را در تمام سطوح خود به نمایش می‌گذارد. در حقیقت رمز سربلندی و سعادت یاران و اصحاب امام، درک مقام ولایتی و امامت ایشان بود. آن‌ها خوب فهمیده بودند که دنیا بدون امام جهنمی بیشتر نیست، پس ترجیح دادند تا در رکاب ایشان به شهادت برسند.
ایستادن در کنار امام یا قرارگرفتن در برابر ایشان نتیجه انتخاب قدرهایی است که به قضایی متناسب با خود ختم می‌شوند. امام‌داری آزمون تکراری تاریخ است که از همگان گرفته میشود و عاشورا اتمام حجت خدا با همه انسان‌ها در تمام طول تاریخ بوده که هر روز و در هر زمانی تکرار میشود؛ تا همگان بدانند که اگر بر قلب‌هایشان و آنچه به آن وارد میشود، مراقبت نکنند، نتیجه‌ای جز مقابله با امام انتظارشان را نخواهد کشید.