امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) انتظار ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) را چگونه تفسیر میکنند؟
در دوران معاصر، مفهوم انتظار ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف)، دیگر تنها در محدوده مباحث صرفاً کلامی و دینی باقی نمانده است؛ بلکه به موضوعی فراگیر در حوزه فرهنگ، جامعه، سیاست و تمدنسازی تبدیل شده است. در این میان، یکی از اثرگذارترین جریانهای فکری نگاه عمیق و چندوجهی امام خامنهای (رحمةاللهعلیه)، دومین رهبر حکیم انقلاب اسلامی، به مقوله مهدویت و چگونگی آمادهسازی جامعه برای ظهور منجی موعود است.
آیتالله خامنهای (رحمةاللهعلیه)، با پیروی از خط نورانی امام خمینی (رحمةاللهعلیه)، راهبردها و اقدامات ایشان در زمینهسازی برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) را با توجه به تحولات زمانه و متناسب با شرایط روز جهان ادامه دادند و گسترش بخشیدند. ایشان همواره بر ضرورت حفظ و زنده نگه داشتن آرمانهای امام خمینی (رحمةاللهعلیه) و ادامه راه ایشان تأکید داشتند و ازاینرو مفاهیمی همچون استکبارستیزی، عدالتخواهی، خودباوری ملی و تلاش برای ایجاد تمدن نوین اسلامی، همچنان در اولویت برنامهها و رهنمودهای ایشان قرار داشت.
در سیره عملی آیتالله خامنهای (رحمةاللهعلیه)، انتظار ظهور صرفاً یک تمنای قلبی منفعلانه نبود؛ بلکه یک مأموریت پویا و مسئولیتآفرین به شمار میرفت؛ حرکتی پیوسته و عملیاتی که باید در تمامی ابعاد زندگی وجود داشته باشد؛ از خودسازی فردی و شیوه تعامل با دیگران گرفته تا تحقق عدالت اجتماعی، پیشرفت علمی، رشد معنوی و اصلاح ساختارهای فرهنگی جامعه. بهعبارتی، ایشان انتظار را پیوندی ناگسستنی میان باور راسخ قلبی و تلاش خستگیناپذیر عملی میدانستند. پیوندی که میتواند انسان را از وضعیت یک آرزومند منفعل به جایگاه یک منتظر حقیقی و سازنده فعال آینده ارتقا دهد.
در جهانی که با چالشهای پیچیدهای مانند قدرتهای سلطهگر، شکافهای عمیق طبقاتی و هجمههای فرهنگی گسترده روبهروست، امام خامنهای (رحمةاللهعلیه)، با درک عمیق از شرایط زمان، انتظار را به یک نقشه راه عملیاتی برای زمینهسازی ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) و ساخت تمدن نوین اسلامی تبدیل کردند.
اما از نگاه امام خامنهای (رحمةاللهعلیه)، چه اقداماتی در سطح فردی و اجتماعی میتواند جامعه را برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) آماده کند و ایشان چه وظایفی برای منتظران واقعی ترسیم میکردند؟
در ادامه، با بررسی چند محور مهم از سیره امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در مسیر زمینهسازی برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف)، به پاسخ این سوالها خواهیم پرداخت.
حاکمیت قرآن و اسلام
در منظومه فکری و عملی آیتالله شهید سید علی خامنهای (رحمةاللهعلیه)، حاکمیت قرآن و اسلام، گامی اساسی برای برداشتن موانع و زمینهسازی برای ظهور حضرت ولیعصر (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) محسوب میشد؛ زیرا تحقق جامعهای که قابلیت پذیرش ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) را داشته باشد، بدون حاکمیت اصیل اسلام و قرآن ممکن نیست.
ایشان در این زمینه میفرمودند: «ما که منتظر امام زمان هستیم، باید در جهتی که حکومت امام زمان (علیه الاف التحیة و الثناء و عجلالله تعالی فرجه) تشکیل خواهد شد، زندگی امروز را در همان جهت بسازیم و بنا کنیم.»[1] «برای ظهور مهدی موعود (ارواحنافداه) زمینه باید آماده بشود و آن عبارت از عمل کردن به احکام اسلامی و حاکمیت قرآن و اسلام است…»[2]
این حاکمیت، به معنای پیادهسازی دقیق و جامع احکام الهی در تمامی شئون فردی و اجتماعی است. امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) با درک عمیق از نیازهای بشریت در عصر حاضر، همچون امام خمینی (رحمةاللهعلیه)، معتقد بودند که غربگرایی و پیروی از مکاتب مادی، جامعه بشری را به بیراهه کشانده است و تنها بازگشت به چهارچوبهای وحیانی میتواند راهگشای حل مشکلات پیچیده امروز باشد. ازاینرو تمام تحولات، نوآوریها و پیشرفتهای علمی و فرهنگی باید در چهارچوب حاکمیت اسلام و قرآن سنجیده و هدایت شوند. حاکمیت اسلام، نهتنها یک وظیفه دینی، بلکه ضرورتی منطقی برای رهایی بشریت از ظلمت و برپایی قسط جهانی به شمار میرود و بستری را فراهم میآورد که در آن، انسانها فرصت مییابند تا به کمال حقیقی خود، یعنی عبودیت الهی، دست یابند. به همین جهت، امام خامنهای (رحمةاللهعلیه)، در طول دوران رهبری خود، همواره بر اهمیت پیادهسازی جامع احکام الهی در تمامی عرصههای فردی و اجتماعی تأکید داشتند و هر گامی به سمت اجرای واقعی احکام الهی و تحقق ارزشهای اسلامی را در حقیقت گامی در جهت آمادهسازی برای دولت کریمه امام مهدی (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) میدانستند.
حفظ روحیه انتظار
امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) همواره بر حفظ و تقویت روحیه انتظار، به عنوان بزرگترین دریچه فرج و عاملی مهم در جلوگیری از ناامیدی و رخوت در جامعه، تأکید میکردند: «انسانها گاهی که امواج متراکم ظلمت و ظلم را مشاهده میکنند، مأیوس میشوند. یاد امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) نشاندهنده این است که خورشید طلوع خواهد کرد؛ روز خواهد آمد… این وعده تضمینشده پروردگار است: …اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا وَعدَ اللهِ الَّذی ضَمِنَه… معتقدین به ظهور ولیعصر و وجود ولیعصر (ارواحنا فداه) هیچگاه دچار ناامیدی و یأس نمیشوند.»[3]
در دیدگاه امام خامنهای (رحمةاللهعلیه)، انتظار ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) نهتنها انسان را از ناامیدی نجات میدهد؛ بلکه بهعنوان انگیزه پویا و نیرویی محرک برای فعالیتهای فردی و اجتماعی در عصر غیبت عمل میکند؛ زیرا انتظار حقیقی به معنای آمادهباش دائمی است. آمادهباشی که فرد منتظر را از احساس بیهودگی و گمگشتگی نسبت به آینده نجات داده و انتظار را از یک باور صرفاً قلبی به یک تکلیف عملی در جهت زمینهسازی برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) تبدیل میکند. در بیانات آیتالله خامنهای (رحمةاللهعلیه) آمده است: «…هرچند اعتقاد به حضرت مهدی (ارواحنافداه) یک آرمان والاست و در آن هیچ شکی نیست؛ اما این آرمانی است که باید به دنبال آن عمل بیاید. انتظاری که از آن سخن گفتهاند، فقط نشستن و اشک ریختن نیست… اعتقاد به امام زمان به معنای گوشهگیری نیست.»[4] و در جای دیگری میفرمایند: «انتظار حرکت است. انتظار سکون نیست. انتظار رها کردن و نشستن برای اینکه کار به خودی خود صورت بگیرد، نیست. انتظار آمادگی است…»[5] بهطور کلی، از منظر ایشان منتظر واقعی در انتظار معجزه نمینشیند، بلکه با مجاهدت و پرهیز از راحتطلبی برای فراهم ساختن بسترهای لازم برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) و تحقق اهداف الهی تلاش میکند. در اینجا این سوال مطرح میشود که منظور ایشان از کسب آمادگی در جهت زمینهسازی برای ظهور چیست؟
آمادگی برای ظهور امام زمان عجلاللهتعالیفرجهالشریف
در سیره آیتالله خامنهای (رحمةاللهعلیه)، کسب آمادگی برای ظهور از بزرگترین وظایف منتظران است. وظیفهای که از آمادهسازی فردی آغاز میشود و تا بسیج عمومی برای تحقق آرمانهای الهی و زمینهسازی ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) گسترش مییابد. از نظر ایشان این آمادهسازی، صرفاً جنبه روحی و اخلاقی ندارد؛ بلکه شامل ارتقای سطح فرهنگی، علمی، فنی و نظامی نیز میشود. بیانات مکرر ایشان درباره لزوم تلاش برای تحقق عدالت، گسترش معنویت، جهاد علمی، اقتصاد مقاومتی، تقویت بنیه دفاعی، مقابله با جنگ نرم و جهاد تبیین، همگی در راستای کسب همین آمادگی برای فراهم کردن بسترهای لازم برای استقرار دولت کریمه و عدالت جهانی حضرت مهدی (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) است؛ برای نمونه در بیانات ایشان آمده است: «انتظار به معنای این است که ما باید خود را برای سربازی امام زمان آماده کنیم…ما نباید فکر کنیم که چون امام زمان خواهد آمد و دنیا را پر از عدل و داد خواهد کرد، امروز وظیفهای نداریم؛ نه، بعکس، ما امروز وظیفه داریم در آن جهت حرکت کنیم تا برای ظهور آن بزرگوار آماده شویم… بزرگترین وظیفه منتظران امام زمان این است که از لحاظ معنوی و اخلاقی و عملی و پیوندهای دینی و اعتقادی و عاطفی با مؤمنین و همچنین برای پنجه درافکندن با زورگویان، خود را آماده کنند.»[6]
همانطور که گفتیم، کسب آمادگی برای ظهور ابعاد گستردهای دارد که از مهمترین آنها، اصلاح درون و جامعه و پیشرفت همهجانبه است.
اصلاح درون و جامعه
امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) اصلاح درون و سپس اصلاح جامعه را از ارکان اصلی زمینهسازی برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) میدانستند؛ زیرا خودسازی فردی، مقدمهای برای اصلاح جامعه است. ایشان همواره بر ضرورت خودسازی و تقویت بنیانهای معنوی و اخلاقی تأکید داشتند و معتقد بودند منتظر واقعی کسی است که پیش از هر چیز برای اصلاح نفس خود گام بردارد و خود را به صفاتی مانند اخلاص، تقوا، شجاعت و عدالت، مزین سازد؛ یعنی خود را به همان خصوصیاتی نزدیک کند که در دوران ظهور از او توقع میرود. در فرمایشات ایشان آمده است: «شما مردم عزیز، بهخصوص شما جوانها، هرچه که در صلاح خود، در معرفت و اخلاق و رفتار و کسب صلاحیتها در وجود خودتان بیشتر تلاش کنید، این آینده را نزدیکتر خواهید کرد؛ اینها دست خود ماست. اگر ما خودمان را به صلاح نزدیک کنیم، آن روز نزدیک خواهد شد.»[7]
تلاش مستمر آیتالله خامنهای (رحمةاللهعلیه) برای ارتقای سطح آگاهی عمومی، ترویج فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با فساد و حمایت از اقشار آسیبپذیر، همگی در راستای اصلاح جامعه و بنا نهادن پایههای جامعه مهدوی صورت میگرفت. ایشان همواره تأکید میکردند که انتظار، تکلیف بر دوش انسان میگذارد که از جمله آن، اصلاح فردی و جمعی است: «این انتظار، مستلزم صلاح و عمل است. باید خودمان را اصلاح کنیم. باید اهل عمل به آن چیزی باشیم که دل آن بزرگوار را شاد میکند. اگر بخواهیم… این صلاح و اصلاح را برای خودمان فراهم بکنیم، طبعاً نمیتوانیم به عمل فردی اکتفا کنیم. در محیط جامعه، در محیط کشور، در محیط جهانی هم وظایفی هست که باید انجام بدهیم.»[8]
پیشرفت همهجانبه
یکی دیگر از ارکان مهم در کسب آمادگی و زمینهسازی برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) در سیره آیتالله خامنهای (رحمةاللهعلیه)، پیشرفت همهجانبه کشور است که یکی از ستونهای اصلی جامعه منتظر به شمار میآید. به باور ایشان، جامعهای که در حوزههای مختلف علمی، فناوری، فرهنگی، اقتصادی، نظامی و سیاسی، دچار عقبماندگی و ضعف باشد، نمیتواند در قامت نمونهای از یک تمدن اسلامی، قد علم کند.
البته از نگاه ایشان، پیشرفت صرفاً امری فنی یا مادی نیست؛ بلکه هر پیشرفت مادی بر بستری از تکامل اخلاقی و معنوی جامعه شکل میگیرد. پیشرفت، موجب افزایش توانمندی و اقتدار ملی، نشاط، امید و اعتماد به نفس در جامعه میشود و بستر مناسبی را برای تحقق اهداف بلندمدت انقلاب اسلامی و کسب آمادگی برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) فراهم میسازد.
یکی از جلوههای این تأکید بر پیشرفت، حمایت قاطع ایشان از فعالیتهای علمی و پژوهشی در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی است. ایشان بارها بر ضرورت جهاد علمی و تولید علم تأکید میکردند و آن را وظیفه اصلی نخبگان و دانشگاهیان میدانستند. این رهبر حکیم با تأکید بر اقتصاد مقاومتی و خودکفایی ملی در عرصههای مختلف، پیشرفت واقعی را پیشرفتی میدانستند که بر پایه توان درونی و مقاومت در برابر فشارهای خارجی بنا شود.
مقاومت و عدم سلطهپذیری
مقابله با نظام سلطه از اصلیترین محورهای چهارچوب فکری امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در زمینهسازی برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) است. این رویکرد، از یک سو دارای بعد دینی و اعتقادی مبتنی بر تصریح قرآن کریم بر ممنوعیت سلطهپذیری مؤمنان[9] است و از سوی دیگر، دارای بعد ژئوپولیتیکی و مرتبط با ضرورت ارتقای جایگاه نظام جمهوری اسلامی در نظام بینالمللی است.
آیتالله شهید سید علی خامنهای (رحمةاللهعلیه)، نظام سلطه را به اختاپوسی خطرناک تشبیه میکردند که جهان را در چنگال خود گرفته و از دو رکن تشکیل شده است؛ نخست سلطهگران، یعنی همان ابرقدرتها و دوم سلطهپذیران، یعنی کسانی که دخالتهای گستاخانه و وقیحانه قدرتهای بزرگ را میپذیرند. در اندیشه ایشان، هر دو طرف این نظام در شکلگیری و تداوم آن مقصرند و جمهوری اسلامی ایران هر دو را مردود میشمارد و با نظام سلطهگرانه به مقابله برمیخیزد.
طبق دیدگاه امام خامنهای (رحمةاللهعلیه)، هرجا اسلام به معنای واقعی خود حضور داشته باشد، مقابله با ظلم، تجاوز، استعمار، استثمار و تحقیر ملتها نیز وجود خواهد داشت؛ برای مثال میفرمایند: «امروز دولت ظالمى مثل آمریکا، با اینکه ثروتش هم زیاد است، تجهیزاتش هم مدرن است… همین شیطان ظالم متجاوزى که قدرتمندانه ملتهاى دنیا را تحقیر میکند… بهراحتى قابل سرکوب شدن در منطقه ما، منطقه اسلامى، است…اسلام، عزیز و عزتبخش است… عقیده به امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف)، نمیگذارد مردم تسلیم شوند؛ به شرطی که این عقیده را درست بفهمند!…»[10]
از نظر حضرت آیتالله خامنهای (رحمةاللهعلیه)، تسلط نظام سلطه بر هر ملت و کشوری در هر نقطهای از جهان مردود است؛ زیرا در چنین شرایطی منافع آن ملت نادیده گرفته شده و هویت و عزت انسانی آنان نابود میشود. در فرمایشات ایشان آمده است: «… اگر ملتی تسلیم سلطه قدرتهای بزرگ عالم شود، از دست رفته است. هر ملتی اگر حاضر شد از شرف ملی و اقتدار ملی و اراده ملی چشم بپوشد، در وادی ضعف بیپایان و ورطهای میلغزد که آخر آن معلوم نیست.»[11] همچنین میفرمودند: «تسلیم در مقابل زورگویان جهان، زورگو را به زورگویی تشویق میکند… به همین جهت برای ملتها یک راه حقیقی بیشتر باقی نمیماند و آن مقاومت است.»[12]
چشمانداز تمدنی
آیتالله خامنهای (رحمةاللهعلیه) هدف نهایی و متعالی در زمینهسازی برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) را ایجاد تمدن نوین اسلامی میدانستند. منظور از تمدن نوین اسلامی، حاکمیتی اسلامی است که بتواند جامعه را به جامعه مطلوب و آرمانی اسلام تبدیل کند و پاسخی جامع به نیازهای بشریت در عصر حاضر و آینده باشد؛ جامعهای که در آن، علم، پیشرفت، عزت، عدالت، قدرت مقابله با امواج جهانی و همچنین ثروت و رفاه وجود دارد. به تعبیر دیگر، در تمدن نوین اسلامی، عروج اخلاقی و معنوی در کنار پیشرفت زندگی مادی تحقق مییابد.
آیتالله خامنهای (رحمةاللهعلیه) باور داشتند که ایران میتواند در قله تمدن اسلامی قرار بگیرد و برای رسیدن به این قله، همه افراد جامعه مسئول هستند و باید حق آن مسئولیت را ادا کنند. در دیدگاه ایشان، هنگامی که ملت ایران بتواند خود را به نقطهای برساند که بهعنوان یک ملت مسلمان به معنای حقیقی کلمه در جهان شناخته شود؛ کشوری پیشرفته، قدرتمند، شریف، تجلی دهنده نگاه انسانی به ملتها و برافرازنده پرچم تمدن نوین اسلام و این خود بزرگترین تبلیغ برای اسلام خواهد بود.
در چنین شرایطی، ملتهای دیگر نیز به سوی همین مسیر حرکت خواهند کرد و امت بزرگ اسلامی شکل خواهد گرفت؛ امتی که مایه عزت مسلمانان و عامل گسترش اسلام در سراسر جهان خواهد بود.
در نتیجه، آن مدنیت اسلامی که انتظار میرود بر مدنیت مادی و گمراهکننده غرب غلبه پیدا کند، تحقق خواهد یافت. مقدمه این امر، الگو شدن ملت ایران است؛ هدفی که تحقق آن، نیازمند همت همه اقشار جامعه، اعم از مسئولان و آحاد مردم است. رهبر شهید انقلاب در بیانیه گام دوم انقلاب خطاب به ملت ایران فرمودهاند: «دهههای آینده دهههای شما است و شمایید که باید کارآزموده و پرانگیزه از انقلاب خود حراست کنید و آن را هرچه بیشتر به آرمان بزرگش که ایجاد تمدن نوین اسلامی و آمادگی برای طلوع خورشید ولایت عظمیٰ (ارواحنافداه) است، نزدیک کنید.»[13] ایشان همچنین در این راستا خطاب به معلمان و فرهنگیان میفرمایند: «آموزش و پرورش باید بتواند انسانهایی تربیت کند دانا باشند، توانا باشند، خردورز باشند، پارسا باشند، پرهیزکار باشند، پاکدامن باشند، کارآمد باشند، مبتکر باشند، شجاع باشند، اهل اقدام باشند، از دشمن نترسند، از تهدید نترسند، خوابرفتگی و غفلت پیدا نکنند… تربیت یک چنین انسانهایی…پایه اصلی تمدن نوین اسلامی است.»[14] از منظر امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) هدف هر مسلمان باید ایجاد تمدن نوین اسلامی باشد. ملتهای اسلامی ظرفیتهای عظیمی دارند که اگر از این ظرفیتها استفاده شود، امت اسلامی به اوج عزت و تمدن عظیم اسلامی خواهد رسید.
در مجموع، در سیره و اندیشه امام خامنهای (رحمةاللهعلیه)، انتظار ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) مفهومی فعال و مسئولیتآفرین است که با تلاش برای اصلاح فردی و اجتماعی، گسترش عدالت، پیشرفت علمی و فرهنگی، حفظ روحیه امید و ایستادگی در برابر سلطهطلبی معنا پیدا میکند. از نگاه ایشان، زمینهسازی برای ظهور امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) به ایجاد تمدن نوین اسلامی ختم میشود؛ تمدنی که بر پایه دین خدا بنا شده است و مسیر تاریخ را از سلطهگری و سلطهپذیری به سوی پیروزی نهایی حق و حاکمیت صالحان در جهان تغییر میدهد.
[1] بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در دیدار با مسئولان و مردم در 22/12/1368
[2] بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در دیدار با مردم قم در 30/11/1370
3بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در دانشگاه افسری امام حسین (علیهالسلام) 20/2/1396
[4]بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در سالروز میلاد امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) 30/7/1381
[5]بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در سالروز میلاد امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) 27/5/1387
[6]بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در سالروز میلاد امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) در مصلای تهران 30/7/1381
[7] بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در سالروز میلاد امام زمان (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) 22/08/1379
[8]بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در دانشگااه افسری و تربیت پاسداری اماام حسین (علیهاالسلاام) 30/3/1396
[9]« وَ لَنْ یَجْعَل اللهُ لِلْکافِرینَ عَلی الْمُؤمِنینَ سَبیلاً» (سوره نساء، آیه 141)
[10] بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در دیدار اقشار مختلف مردم در سالروز میلاد حضرت ولیعصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) 11/12/1369
[11]بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در دیدار با اعضای مجلس خبرگان رهبری 25/4/1369
[12]بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در مراسم سالگرد ارتحال امام خمینی (رحمةاللهعلیه) 14/3/1387
[13] بیانیۀ گاام دوم انقلاب 22/11/1397
[14] بیانات امام خامنهای (رحمةاللهعلیه) در دیدار معلمان و فرهنگیان 11/2/1398