اهمیت زیارت اربعین چیست که به عنوان نشانۀ ایمان معرفی شده است؟
هر سال با فرارسیدن بیستم ماه صفر، جادهها به سمت کربلا رنگ دیگری به خود میگیرند. میلیونها نفر، فارغ از نژاد، زبان، دین و مرز، پا در مسیر عشق میگذارند؛ مسیری که به حرم امام حسین علیه السلام ختم میشود. اما واقعاً اربعین چیست که چنین حماسهای میآفریند؟ چرا دلها بیقرار میشوند و پای پیاده، صدها کیلومتر راه را طی میکنند فقط برای دیدار یک حرم؟
اربعین تنها یک مناسبت مذهبی نیست. یک جریان است، یک تجربه معنوی مشترک، یک دعوت بیصدا برای بازگشت به حقیقت. زیارت امام حسین (علیهالسلام) در روز اربعین، نه تنها آیینی شیعی، بلکه پدیدهای جهانی و انسانی است؛ آیینی که در دل خود مفاهیمی چون وفاداری، عدالتخواهی، همدلی و خودشناسی را جای داده است.
اما چه رازی در این روز نهفته که دلها را چنین میلرزاند؟ چرا اربعین تا این حد جایگاه ویژهای در فرهنگ شیعه دارد؟
پاسخ را باید در حدیثی معتبر از امام حسن عسکری (علیهالسلام) جستوجو کرد؛ آنجا که فرمودند:
»عَلاماتُ المُؤمِنِ خَمسٌ: صَلاةُ الخَمسین، وَ زِیارَةُ الأَربَعین، وَ التَّخَتُّمُ فِی الیَمین، وَ تَعفِیرُ الجَبین، وَ الجَهرُ بِبِسمِ اللهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیم»[1]
نشانههای مؤمن پنج چیز است: خواندن پنجاه و یک رکعت نماز، زیارت اربعین، انگشتر در دست راست داشتن، پیشانی بر خاک گذاشتن و بلند گفتن بسمالله الرحمن الرحیم.
در این روایت، زیارت اربعین در کنار نماز و دیگر شعائر اصلی ایمان قرار گرفته؛ نهفقط به عنوان یک عمل مستحب، بلکه بهعنوان نشانهای از مؤمن بودن. یعنی کسی که دلش با امام حسین علیه السلام است، نمیتواند نسبت به اربعین بیتفاوت باشد.
زیارت اربعین، نماد ارتباط زنده میان انسان و امام زمان خود است. نماد وفاداری به راهی که با خون آغاز شد و با پیادهروی اربعین ادامه مییابد. اربعین یعنی، هنوز حسین زمان ما تنها نیست؛ هنوز هم کسانی هستند که با تمام وجود، با قلب و جان، به امام لبیک میگویند.
در این مقاله، تلاش میکنیم پاسخی برای این پرسش بیابیم که زیارت اربعین چیست و چرا زیارت امام حسین (علیهالسلام) در این روز، تا این حد مهم و متفاوت از دیگر ایام است؟ پاسخهایی که هم ریشه در تاریخ دارند، هم در دلهای ما.
تفاوت زیارت امام حسین در روز اربعین با دیگر ایام چیست؟
اهمیت زیارت اربعین چیست که زیارت مرقد امام حسین (علیهالسلام) در چنین روزی، با تمام ایام سال تفاوت دارد؟ زیارت امام حسین (علیهالسلام) در روز اربعین نه تنها در فرهنگ شیعی، بلکه درمیان پیروان سایر ادیان، جایگاه ویژهای دارد. روز اربعین از جنبههای مختلف معنوی، تاریخی، اجتماعی و حتی سیاسی، ویژگیهای متفاوتی نسبت به سایر ایام سال دارد. برای شیعیان، اربعین نهتنها یک تاریخ مذهبی، بلکه نمادی از استقامت، وفاداری و پیوستگی با امام حسین (علیهالسلام) و هدفهای ایشان در کربلاست. در این قسمت از مقاله، قصد داریم به بیان برخی از دلایل اهمیت زیارت روز اربعین نسبت به سایر ایام سال بپردازیم.
اربعین نماد بازگشت به امام و تجدید عهد با او
امام حسین (علیهالسلام) الگوی آزادگان جهان و نماد ایستادگی و مقاومت در برابر ظلم هستند؛ به همین دلیل پیادهروی و زیارت اربعین نماد بازگشت به امام و تجدید عهد با ایشان است. هرساله مسلمانان و غیرمسلمانان از سراسر جهان به پیروی از حضرت زینب (سلاماللهعلیها) و دیگر اسرای کربلا، در بیستم ماه صفر به کربلا میروند تا به نیابت از همه جاماندگان اربعین، با امام تجدید بیعت کرده و آرمانهای ایشان را گرامی دارند.
اهمیت دعا و توسل در روز اربعین
شیعیان بر این باورند که دعا و توسل در روز اربعین تأثیر ویژه و متفاوتی نسبت به دیگر ایام سال دارد. زیارت اربعین که از مهمترین و معروفترین زیارتهاست، به عنوان یکی از بهترین ابزارها برای نزدیکی به خدا و جلب رحمت او شناخته میشود. اربعین روز بازگشت به رحم و آغوش امام است. به همین دلیل دعا در چنین روزی با دیگر ایام سال تفاوت چشمگیری دارد؛ البته انسانی که به خودشناسی رسیده و رابطه حقیقی و حقوقی میان خود و امام معصوم را میشناسد، در چنین روزی دعاهایش فقط رنگ و بوی زمینی نداشته و در جهت سیر و سلوکش زیر سایه امام تعریف میشود. بنا به آنچه گفته شد، ماهیت دعاست که میزان و دایره اثرگذاری آن را در روز اربعین مشخص میکند. پرواضح است که دعاهای انسانی، نشان از معرفت نسبت به خود و امام دارند. کسی که خودش را به عنوان یک انسان شناخته، در مسیر تحقق آرمانهای امام گام برمیدارد و با عضویت در جمع صالحان، در اعمال همه آنان سهیم میشود.
همدلی و اجتماع قلوب در اربعین
در روز اربعین مردم از اقصینقاط جهان به عراق میآیند تا در مراسم جهانی زیارت امام حسین (علیهالسلام) شرکت کنند. این تجمع معنوی که به صورت پیادهرویهای میلیونی برگزار میشود، باعث تجلی وحدت و همدلی میان انسانها از قومیتها، ملیتها و ادیان مختلف شده و فضایی از صلح و آرامش را در دلهای آنان ایجاد میکند.
بنا بر باورهای شیعه، همدلی یکی از ارکان زمینهساز ظهور منجی عالم یعنی حضرت مهدی (علیهالسلام) است که تجلی آن را میتوان در پیادهروی اربعین به وضوح مشاهده نمود.
پیادهروی اربعین، یادآور واقعه عاشورا
زیارت امام حسین (علیهالسلام) در روز اربعین علاوه بر جنبههای معنوی، از بعد تاریخی نیز حائز اهمیت است. این روز به نوعی یادآور پیام عاشورا و فداکاری عظیمی است که امام حسین (علیهالسلام) و یارانشان برای احیای دین و دفاع از اصول انسانی به منصه ظهور رساندند. روز اربعین فرصتی مناسب برای بازخوانی اهداف قیام عاشورا، تاکید بر اصول مبارزه با ظلم و فساد و همچنین حفظ یاد و آرمانهای امام حسین (علیهالسلام) و یارانشان است.
زیارت اربعین برای جاماندگان
همه زائران اربعین، لزوماً در جادههای خاکی قدم نمیزنند. بعضیها، با دلشکسته، پشت شیشه تلویزیون مینشینند و نگاهشان را تا صحن حرم میفرستند. بعضیها، در ازدحام کار و زندگی، در حسرت یک دعای کنار ضریح میسوزند. اما سؤال مهم اینجاست آیا فقط کسانی که پیاده تا کربلا میروند، زائر واقعی هستند؟
در فرهنگ شیعی، زیارت از راه دور نهتنها پذیرفتهشده، بلکه توصیهشده است.
در روز اربعین، زیارت از راه دور فرصتی است برای آنهایی که دلشان با امام است اما جسمشان از سفر بازمانده. گاهی دلی که پشت درِ بسته میماند، به اندازهی هزاران قدم عاشقانه، نزد پروردگار عزیز است. آنچه زیارت را ارزشمند میکند، حضور جسم نیست؛ حضور معرفت، محبت و نیت خالصانه است.
برای جاماندگان، دعا، زیارتنامه، قدمهای نمادین، یا حتی خدمت به زائران، میتواند همان مسیر زیارت باشد. چه بسیار کسانی که به زیارت نرفتهاند اما رسیدهاند و چه بسیار کسانی که رفتهاند اما نرسیدهاند.
جاماندن از اربعین، فقط به فاصلهی مکانی نیست؛ به فاصلهی دل است. کسی که دلش با امام حسین (علیهالسلام) است، هیچگاه از قافله عقب نمیماند.
بازخوانی دعای زیارت اربعین
زیارت اربعین فقط چند خط دعا نیست. اگر آن را با دقت بخوانیم، میبینیم که یک مانیفست کامل معرفتی است؛ بیانیهای که در آن امام حسین (علیهالسلام) نه فقط بهعنوان یک مظلوم، بلکه بهعنوان نجاتبخش بشریت توصیف میشوند.
در همان آغاز زیارت، جملهای آمده که عمق قیام عاشورا را به روشنی ترسیم میکند:
»وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حَيْرَةِ الضَّلَالَةِ«
و خون دل خویش را در راه تو نثار کرد، تا بندگانت را از نادانی و حیرت گمراهی نجات دهد.
اینجا عاشورا یک نهضت نجاتبخش انسانی معرفی میشود. امام حسین (علیهالسلام) جان خود را فدای رهایی انسانها کرد. در ادامه زیارت، مفاهیمی چون حقطلبی، ولایتپذیری، یاری امام، و آمادگی برای فداکاری در راه خدا مطرح میشود. زائر اربعین، با خواندن این زیارتنامه، فقط از امام حاجت نمیخواهد، بلکه با او بیعت میکند:
»وَ أَنَّ قَلْبِي لَكُمْ مُسَلِّمٌ، وَ رَأْيِي لَكُمْ تَبَعٌ، وَ نُصْرَتِي لَكُمْ مُعَدَّةٌ«
دلم تسلیم شماست، رأی و اندیشهام پیرو شماست و یاریام برایتان آماده است.
در حقیقت، زیارت اربعین یک دعوتنامه است؛ دعوت به آگاهی، به ولایت، به آمادگی برای یاری حق. این زیارت، انسان را از مرحله تماشاچی بودن عبور میدهد و در صف یاران امام قرار میدهد.
اگر کسی با تأمل این زیارت را بخواند، دیگر فقط «زائر» نیست؛ بلکه یار، همراه و دنباله رو امام میشود.
زیارت اربعین؛ راهی برای زنده نگه داشتن حقیقت
در جهانی که حقیقت گاه زیر غبار فراموشی پنهان میشود، اربعین فرصتی است برای روشنکردن چراغ یاد و بیداری. زیارت امام حسین (علیهالسلام) در این روز، تنها یک سفر فیزیکی نیست؛ سفری درونی است از من پراکنده به مای متحد، از روزمرگی به معنا، از بیهدفی به بیعت با هدفی والا.
اربعین، نمایشگاه عشق و وفاداری است. گویی هر گام در مسیر پیادهروی، برگی از تاریخ کربلا را زنده میکند و دلها را با پیام عاشورا پیوند میدهد. در دل این زیارت، نهتنها یاد شهدا و مظلومیت امام حسین علیه السلام زنده میماند، بلکه انسان به خود یادآوری میکند که هنوز هم میتواند در جبههی حق بایستد؛ حتی اگر دشمنان بسیار باشند.
در نهایت، زیارت اربعین تمرینی برای ظهور جهانی عدالت است. همانگونه که دلها در این روز گرد امام حسین علیه السلام جمع میشوند، فردا دلهای منتظر گرد مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف جمع خواهند شد. اربعین، مقدمهای است برای ساختن جهانی بر پایه رحمانیت، عدالت، و امنیت
و اینگونه است که زیارت اربعین، فراتر از یک منسک، به نشانهای از ایمان و بیداری انسانی بدل میشود.
[1] طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، ص۷۸۸