بررسی تاریخچۀ پیاده روی اربعین پیرامون چرایی زیارت و اولین زائر امام حسین علیه السلام
پس از واقعه خونین عاشورا در سال ۶۱ هجری قمری، که به شهادت امام حسین علیه اسلام و یاران با وفایشان انجامید، اتفاقات مهمی رخ داد که مسیر شکل گیری مراسم پیاده روی اربعین را رقم زد.
در اینجا دو سوال مطرح است بنیان گذار پیاده روی اربعین و اولین زائر امام حسین علیه السلام چه کسانی بوده اند؟ در میان شیعیان مشهور است که در همان روز، جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر صلی الله علیه وآله، همراه با جمعی از بنی هاشم و بستگان پیامبر، به صورت پیاده به کربلا آمده بودند تا زیارت کنند. آن ها با کاروان اهل بیت امام حسین علیه اسلام در کربلا دیدار کردند.
بنابراین، اولین پیاده روی اربعین را می توان به سال ۶۱ هجری قمری و چهل روز پس از عاشورا نسبت داد.
که دو کاروان از دو مسیر متفاوت به سمت کربلا به راه افتادند. برخی مخالفان به دلیل وقایع و طول مسیر سفر کاروان اسرا، زمان ورود اهل بیت امام به کربلا در همان روز اربعین را رد کرده اند، اما منابع معتبر شیعی مانند «مقتل لهوف» ابن طاووس، «تحقیقی درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا» سید محمدعلی قاضی طباطبایی، «کامل الزیارات» ابن قولویه قمی و آثار شیخ مفید و شیخ طوسی، بر این باور تأکید دارند که ورود اهل بیت در روز بیستم صفر یا همان روز اربعین صورت گرفته است.
دلیل بازگشت کاروان امام به کربلا چه بود؟
یک روز پس از واقعه خونین عاشورای سال ۶۱ هجری قمری، عمر سعد به دستور یزید بن معاویه حاکم وقت، سرهای مطهر امام حسین علیه اسلام و یارانشان را به همراه زنان و کودکان و اهل بیت ایشان که شامل حضرت زینب سلام الله علیها، امام سجاد علیه اسلام، حضرت ام کلثوم سلام الله علیها دختران امام، حضرت رباب سلام الله علیها و دیگران می شدند، به شام فرستاد. پس از مدتی یزید به خاندان امام اجازه داد تا به مدینه بازگردند. کاروان اسرای کربلا به رهبری امام زین العابدین علیه اسلام و حضرت زینب سلام الله علیها در مسیر بازگشت به مدینه، زمانی که به سرزمین عراق رسیدند، از راهنمای کاروان خواستند که آن ها را از کربلا و قتلگاه امام حسین علیه اسلام و یارانشان حرکت دهد. چنین شد که کاروان بازماندگان کربلا همزمان با چهلمین روز از واقعه عاشورا بهعنوان اولین زائر امام حسین علیه السلام به کربلا رسیدند.
بر اساس برخی منابع تاریخی و روایی از جمله مقتل لهوف، در روز اربعین اولین زائر امام حسین علیه اسلام یعنی اهل بیت امام به کربلا بازگشتند و ضمن عزاداری برای امام و شهدا، سرهای مقدس آن ها را که به همراه خود به کربلا آورده بودند، به پیکرها الحاق کردند. بازگشت حضرت زینب سلام الله علیها و دیگر اسرا به کربلا، یک تصمیم کاملاً معنادار و راهبردی بود و اهداف چندگانه ای را دنبال می کرد که می توان آن را در پاسخ به پرسش اهمیت پیاده روی اربعین، ارائه داد. در این قسمت از مقاله قصد داریم برخی از علل بازگشت کاروان اسرا به کربلا و فلسفه الحاق سرها به پیکر شهدا را مختصرا بررسی کنیم.
فرصت عزاداری برای شهدای کربلا
خاندان امام که اولین زائر امام حسین علیه السلام بودند، یک روز پس از واقعه عاشورا به سمت شام راهی شدند؛ درنتیجه زمان کافی برای عزاداری نداشتند. از این رو بازگشت کاروان اسرا به کربلا فرصتی مناسب برای برگزاری مراسم عزاداری شهدا بود. به این ترتیب اولین مراسم عزاداری شهدای کربلا توسط اولین زائر امام حسین علیه السلام، مقارن با اولین اربعین امام و یارانشان در کربلا برگزار شد.
این مراسم نخستین گام در زنده نگه داشتن یاد امام حسین علیه اسلام و یارانشان و معرفی قیام عاشورا به مردم جهان باشد. به صراحت می توان گفت عزاداری برای امام و یارانشان پاسخی برای پرسش پیرامون اهمیت پیاده روی اربعین می باشد که معنای عمیقی در دل خود نهفته دارد. حضرت زینب سلام الله علیها و امام سجاد علیه اسلام با برگزاری این مراسم، هدفشان را که زنده نگه داشتن پیام عاشورا، تشکیل و ترویج فرهنگ عاشورایی و همچنین یادآوری فداکاری های امام حسین علیه اسلام و یارانشان برای آیندگان بود، محقق کردند.
زیارت قبر امام، عرض ارادت و احترام به شهدای کربلا
آنچه از ظواهر امر معلوم است، حس احترام و عرض ارادت به شهدای کربلا یکی از مهم ترین دلایل بازگشت اهل بیت امام به کربلاست. به عبارتی می توان در جواب اهمیت پیاده روی اربعین گفت که یکی از علل رجوع همه انسان های فطرت محور به امام یعنی متخصص معصومی که تنها نماینده مجاز خدا بر روی زمین است، ادای احترام به ساحت ایشان است. خاندان امام با بازگشت به کربلا قصد داشتند تا بار دیگر احترام و محبت خود را نسبت به امام و یاران شهیدشان و آرمان های آن ها ابراز کرده و ارزش های قیام عاشورا و ایثارگری امام حسین علیه اسلام را نه تنها به خود، بلکه به همگان یادآور شوند و با این اقدام یاد آن ها را را زنده نگه دارند.
پاسخ به تحریفها و شبهات دشمن و روشن کردن حقیقت
یکی دیگر از دلایل بازگشت کاروان اسرا به کربلا، مقابله با تحریف ها و دروغ هایی بود که دشمنان در مورد واقعه عاشورا منتشر کرده بودند. قطعا رسوا کردن دروغگویانی که قصد پوشاندن حق را داشتند، می تواند یکی دیگر از پاسخ ها به سوال اهمیت زیارت اربعین باشد تا جایی که اهل بیت رسول الله را به عنوان اولین زائر امام حسین علیه السلام در آن شرایط بسیار سخت راهی کربلا کرد.
یزید و خاندان بنی امیه تلاش می کردند تا واقعیت قیام عاشورا را کاملاً وارونه نشان داده و آن را به عنوان یک شورش و فتنه علیه خلافت مشروع خود و یا جنگی قبیله ای معرفی کنند. حضرت زینب سلام الله علیها به عنوان پرچم دار کاروان اسرا و اولین زائر امام حسین علیه السلام در روز اربعین با بازگشت به کربلا و سخنرانی های خود، خصوصاً خطبه معروفشان در دربار یزید، حقیقت عاشورا را برای مردم آشکار ساختند. ایشان از کربلا به عنوان مرکز مقاومت علیه ظلم و فساد یاد کرده و با تبیین حقیقت عاشورا، دشمنان را به چالش کشیدند. این اقدام حضرت زینب و امام سجاد علیهماالسلام باعث شد تا امروزه میلیون ها نفر به دنبال یافتن حقیقت راهی این سفر نورانی و معرفتی شوند.
حضرت زینب سلام الله علیها پس از بازگشت به کربلا، به عنوان یک پیشوای معنوی و فرهنگی، الگویی از استقامت و ایستادگی در برابر ظلم و فساد را به نمایش گذاشتند. بازگشت به کربلا به نوعی نشان دهنده این بود که با وجود همه رنج ها و سختی ها، اراده اهل بیت علیهم السلام در برابر ظلم مستمر خواهد بود. حضرت زینب سلام الله علیها در خطبه هایشان به مردم یادآوری کردند که قیام عاشورا نه تنها حرکتی موقت برای انتقام نبوده، بلکه نماد ایستادگی در برابر ظلم و فساد است و تا همیشه در دل ها زنده خواهد ماند.
الحاق سرها به پیکر شهدا
یکی دیگر از دلایل اهمیت اولین پیاده روی اربعین تکمیل بدن های شهدا با الحاق سرها به آن ها بود. تدبیری که حرف های زیادی در خود داشته و دارد. از میان اهل بیت امام، امام زین العابدین علیه اسلام این مسئولیت را به عهده داشتند. الحاق سرها به بدن محدود به کامل کردن پیکر شهدا نبود؛ این مسأله ورای از مفهوم سطحی و ظاهری خود، شاید استعاره ای از کامل شدن انسان ها به هنگام ملحق شدن به انسان کامل پس از طی دوره ای پرمشقت (چهل روز دوری از امام) و قرار گرفتن در جوار ایشان باشد. چرا که زمانی پیکره روح و قلب انسان به کمال می رسد که مسیر تکامل و شباهت به خالق خود را با الگوگیری از تنها نماینده مجاز او در زمین یعنی امام معصوم و قرار گرفتن تحت ولایت او پیموده باشد. تقدس و جایگاه عدد ۴۰ در دین اسلام از یک سو و باور به اصل اصالت تخصص در بین شیعیان از سوی دیگر بر این باور صحه می گذارد.
پیاده روی اربعین نه تنها یک زیارت مذهبی بلکه نمادی از پایبندی به ارزش های انسانی، مقاومت در برابر ظلم و حفظ پیام عاشورا است. این مراسم از روزهای نخست، همزمان با بازگشت اهل بیت امام حسین علیه اسلام به عنوان اولین زائر امام حسین علیه السلام و حضور جابر بن عبدالله انصاری شکل گرفت و تا امروز به یکی از بزرگ ترین تجمعات معنوی جهان تبدیل شده است. درک تاریخچه و فلسفه اربعین، عمق و معنای این حرکت عظیم را بهتر برای ما روشن می سازد.